<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Yavuz Selim | Serenti</title>
	<atom:link href="http://www.serenti.org/author/yavuz-selim/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>http://www.serenti.org</link>
	<description>Tarih, Kültür ve Sanata Güncel Bakış</description>
	<lastBuildDate>Wed, 01 Mar 2017 17:20:28 +0000</lastBuildDate>
	<language>tr</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	
	<item>
		<title>20. Yüzyılın İlk Soykırımını Almanlar Namibya&#8217;da Yapmıştı</title>
		<link>http://www.serenti.org/20-yuzyilin-ilk-soykirimini-almanlar-namibyada-yapmisti/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/20-yuzyilin-ilk-soykirimini-almanlar-namibyada-yapmisti/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 28 Feb 2017 08:17:44 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Dünya Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Herero]]></category>
		<category><![CDATA[Nama]]></category>
		<category><![CDATA[Namibya]]></category>
		<category><![CDATA[sömürgecilik]]></category>
		<category><![CDATA[soykırım]]></category>
		<category><![CDATA[toplama kampı]]></category>
		<category><![CDATA[Waterberg Savaşı]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5778</guid>

					<description><![CDATA[<p>İngiltere, Fransa, Portekiz, İspanya, İtalya ve Belçika gibi Avrupalı sömürgeciler 19. yüzyıl başlarında Afrika Kıtası’nı sömürgeleştirmeye başlamışlar, Almanya (Prusya) ise sömürgecilik yarışında diğer Avrupalı devletlerin oldukça gerisinde kalmıştı. Afrika’nın güneybatı kıyısında bulunan ve zengin yeraltı kaynaklarına sahip olan Namibya da 1800’lerin başından itibaren İngiliz egemenliğinde kaldı. Fakat 19. yüzyılın son çeyreğine gelindiğinde, Alman tüccarların sayısı [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/20-yuzyilin-ilk-soykirimini-almanlar-namibyada-yapmisti/">20. Yüzyılın İlk Soykırımını Almanlar Namibya’da Yapmıştı</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>İngiltere, Fransa, Portekiz, İspanya, İtalya ve Belçika gibi Avrupalı sömürgeciler 19. yüzyıl başlarında Afrika Kıtası’nı sömürgeleştirmeye başlamışlar, Almanya (Prusya) ise sömürgecilik yarışında diğer Avrupalı devletlerin oldukça gerisinde kalmıştı.</p>
<p>Afrika’nın güneybatı kıyısında bulunan ve zengin yeraltı kaynaklarına sahip olan Namibya da 1800’lerin başından itibaren İngiliz egemenliğinde kaldı. Fakat 19. yüzyılın son çeyreğine gelindiğinde, Alman tüccarların sayısı nedeniyle bölge daha çok bir Alman sömürgesi görünümündeydi.<span id="more-5778"></span></p>
<p>Sömürgeciliğin resmi başlangıcı kabul edilen ve Afrika’nın bölüşüldüğü Berlin Konferansı sırasında İngilizler, Almanya’nın Walvis Körfezi dışında tüm Namibya’yı kendi nüfuz bölgesi olarak duyurmasına hiç itiraz etmediler. Böylece günümüzde Kamerun, Togo ve Namibya olarak bilinen bölgeler 1884 yılında Alman İmparatorluğu himayesine girdi ve 1919 yılına kadar “Alman Güneybatı Afrikası – Deutsch Südwestafrika” olarak adıyla anıldı.</p>
<p><strong>Almanların Güneybatı Afrika sömürgesinin ilk valisi, ünlü Nazi liderlerinden Hermann Göring’in babası Heinrich Göring’ten başkası değildi.</strong>  Göring özellikle, bu ülkeden hammadde elde edip Almanya’ya ihraç etme projeleri oluşturmak amacıyla, buralarda yerleşim yerleri ve geniş çiftlikler açmak isteyen Alman yerleşimcilerinin, Alman sömürge yönetimi adına hızla bölgeye yerleştirilmesini, Almanya’dan gelip yatırım yapmak isteyenlere çok büyük olanaklar sağlanmasını teşvik ediyordu</p>
<p>Namibya’nın Almanya sömürgesi olmasının hemen ardından 1884 yılında, Franz Adolf Eduard Lüderitz’in girişimiyle bölgede ilk Alman kolonisi kuruldu. Almanlar kendi sömürgeci devlet politikalarına uygun olarak da, Almanya’dan çeşitli vaatlerle 1891 yılında 539, 1896 yılında 2.025, 1904 yılında 4.500 Alman göçmeni geniş çiftlik olanaklarının sağlandığı bölgelere yerleştirildiler. 1914 yılına gelindiğinde, Alman göçmenlerin sayısı 14.000’e kadar ulaşacaktı.</p>
<p><strong>Sömürgeleştirme başladığında Namibya&#8217;nın yerel halkları Herero, Nama, Orlam ve Ovambo kabileleriydi.</strong> Bu kabilelerin en büyükleri ise 80.000 nüfusa sahip Herero’lar ve yaklaşık 20.000 nüfusu olan Nama’lardı.</p>
<p>Namibya’nın yerel halkı, daha ilk Alman kolonisinin kurulmasından itibaren onlardan rahatsızlık duymaya başlamıştı. Almanlar yerli kadınlara sürekli tecavüz ediyor ama ceza almıyorlardı. Koloni hukukuna göre, yedi siyah ancak bir Alman’a eşit kabul ediliyordu. Çeşitli gerekçelerle yerlilerin topraklarına haksızca el konuluyor, Alman göçmenlere veriliyordu. Köle ticaretinin artması da işin cabasıydı.</p>
<h2>Herero ve Nama’ların İsyanı</h2>
<p>Başlarda Almanlar, siyasi ve ekonomik taleplere ve baskılara karşı direnen yerel halkları toptan ortadan kaldırmak yerine, önemli ve tehlikeli gördükleri önderleri yok edip, kendi ucuz iş gücü gereksinimlerini karşılayacak ve kontrol edilebilecek sayıdaki yerli halk üzerinde sistemli bir baskı kurarak onlara boyun eğdirmeyi yeğlediler. Bu onlar açısından aynı zamanda zorunlu bir durumdu. Çünkü yerliler sayıca kendilerinden oldukça fazlaydılar.</p>
<p>Fakat 1903 yılında Almanya’nın Afrika’daki sömürgelerine ulaşımını rahatlatacak Otavi Demiryolu’nun yapımı sırasında Herero’ların topraklarına usulsüzce el koymaya başlaması, yerliler için bardağı taşıran son damla oldu.</p>
<p>İlk isyan 1903 yılında Nama’lar, şefleri Hendrik Witbooi önderliğinde başladı. Ardından 1904 yılı Ocak ayından itibaren de Herero’lar, Büyük Şef Samuel Maharero öncülüğünde bu isyana katıldılar. Çıkan çatışmalarda 120 ila 150 arasında Alman yaşamını yitirdi.</p>
<p>Almanlar artık, Herero’ların ve Nama’ların yok edilmesinin, kendi sömürgeci çıkarlarına uygun düşeceğine karar vermişlerdi. Bölgeye deneyimli bir komutanı, 11 Haziran 1904&#8217;te Doğu Afrika&#8217;da Wahehe İsyanı’nı bastıran <strong>General Lothar von Trotha</strong>’yı askeri vali olarak gönderdiler.</p>
<p>Emrindeki 14.000 asker, 36 top ve 14 makinalı tüfekle (dönemin en gelişmiş silahları) yerlileri yok etmek, kalanlarına boyun eğdirmek ve sonuçta yerlileri istedikleri gibi kullanmak için askeri bir harekat başlatan General Lothar, harekatın hedefini askerlerine şöyle anlatıyordu:</p>
<blockquote><p>Almanların egemen olduğu her yerde, silahlı veya silahsız sığır çobanı olan ya da olmayanlarını (yerli halkı kastediyor) kesinlikle vurun. Bundan sonra kadın ve çocuklar da benim için önemsizdir. Bunların hepsinin Almanların yatırım yaptıkları bölgelerden zorla çıkarılmasını istiyorum. Eğer olmazsa hepsini vurun, öldürün.</p></blockquote>
<p>Gerçekten General Lothar’ın harekatı tam da dediği gibi oldu. 11-12 Ağustos tarihinde Almanlarla yerliler arasındaki <strong>Waterberg Savaşı</strong>’nda, ağır silahlı Almanlara karşı hiçbir şansı olmayan yerliler büyük katliama uğradılar. Almanların harekatı gerçekleştiren kuvveti olan Schutztruppe’nin yaptığı askeri harekatta, zamanın en iyi donanımlı Alman askerleri, her türlü askeri teknolojiyi kullanarak, Herero’ların tamamını fiziki olarak yok etmek için, kadın, çocuk ve yaşlı demeden katlettiler. Herero’lar yalnızca Alman askerlerini hedef alırken, Alman askerleri için sivil ya da asker ayrımı söz konusu değildi.</p>
<p>Schutztruppe tarafından gerçekleştirilen soykırımdan kaçmaya çalışan binlerce Herero ve Nama’nın kaçabilecekleri tek yol (daha sonraki askeri bilgilerden ortaya çıktığı gibi, esasında Almanlar bu yolu bilerek açık bıraktılar) Omaheke Çölü’ydü. Ama çölde de yerlileri bir sürpriz bekliyordu. Almanlar, bilinen bütün su kaynaklarını önceden zehirlemişti. Sonraki yıllarda çölde devriyeye çıkan Alman askerleri, üslerine bu kuyularının başında çok sayıda insan iskeleti bulduklarını rapor edecekti.</p>
<p>Omaheke Çölü’nün diğer tarafındaki İngiliz Bechuanaland bölgesine ancak 1.000 kadar yerli ulaşabildi. Çölden kurtulup da geri dönebilenler ise yine Alman avcı kuvvetleri tarafından katledildiler. Çünkü General kendilerine karşı savaşan hiç kimsenin sağ kalmasını istemiyordu. 2 Ekim 1904 tarihinde kendi eliyle yazdığı Almancada “yok etme emri” anlamına gelen “Vernichtungsbefehl”de Herero’lara şöyle sesleniyordu:</p>
<blockquote><p>Ben, Alman birliklerinin büyük generali, bu mektubu Herero halkına gönderiyorum. Herero’lar artık Alman uyruğu değillerdir. Onlar katil ve gaspçılar, yaralı askerlerimin kulaklarını, burunlarını ve bedenlerinin diğer kısımlarını kestiler. Şimdi ödlek bir şekilde, savaşmaktan kaçıyorlar. Halklara sesleniyorum; Her kim şeflerinden birini getirirse 1000 Mark alacak, her kim ki Samuel’in başını getirirse 5000 Mark alacak. Herero’lar bu toprakları terk edecekler. Eğer terk etmezlerse bunu “Groot Rohr” (toplar) aracılığıyla yapacağım. Alman sınırları içindeki her Herero, silahlı ya da silahsız, sığırı olsun ya da olmasın vurulacaktır. Bu saatten sonra kadın çocuk gözetmeksizin hepsini bu topraklardan süreceğim ve vurulmalarını emredeceğim. Hererolara söyleyeceklerim bunlardır.</p></blockquote>
<p>Askeri harekat sırasında, ileride esir köle iş gücü olarak çalıştırılması amacıyla da geri kalanlar içinden 15.000 Herero ve 2.000 Nama esir alındı.  Daha sonra da bu esir alınan insanları, İngilizlerin Güney Afrika sömürgesinde yaptıkları gibi, toplama kamplarına kapattılar (<strong>toplama kampı uygulaması ilk defa İngilizler tarafından sistemleştirildi</strong>.)</p>
<p>Bu toplama kampları içinde en bilineni <strong>Köpekbalığı Adası</strong> (The Shark Island) toplama kampıydı. Kamplardaki yaşam koşulları öylesine kötüydü ki, 1905 yılında her gün bu kamplarda 10’dan fazla yerli yaşamını yitiriyordu. Günde 18 saatten fazla çalıştırılıyorlar, yemek olarak ise bazen pişirmeye bile gerek duyulmadan önlerine konulan pirinci yemeye zorlanıyorlardı. Yine kampta ölen hayvanların leşleri de yemek olarak yerlilere veriliyordu. Bu nedenle kamplarda dizanteri kol geziyordu. Hastalıktan ya da açlıktan bitkin düşenler, çalışmayı reddedenler ise Alman askerler tarafından su aygırı derisinden yapılma “sjombak” denilen kırbaçlarla acımazsızca kırbaçlanıyordu. Köpekbalığı Adası’ndaki toplama kampından sağ kurtulmayı başaran bir yerlinin, 3.500 kişiden ancak 193’ünü geri dönebildiğini söylemesi bu kamplardaki ölüm oranlarının ne kadar yüksek olduğunu göstermeye yeterlidir.</p>
<h2>Almanya’ya Gönderilen Kafatasları</h2>
<p><img fetchpriority="high" decoding="async" class="alignright wp-image-5779 size-medium" title="1911 yılına gelindiğinde Namibya Soykırımı sonrası 80.000 Herero’dan yalnızca 15.130 kişi, 20.000 Nama’dan ise, kaçabilenler dahil, ancak 9.781 kişi sağ kalmayı kalabilmişti." src="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/namibya_soykiririmi-350x274.jpg" alt="Namibya Soykırımı" width="350" height="274" srcset="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/namibya_soykiririmi-350x274.jpg 350w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/namibya_soykiririmi.jpg 468w" sizes="(max-width: 350px) 100vw, 350px" />Ama belki de tüm bunlar içinde en acı verici olanı, kendi insanlarına yapmak zorunda bırakıldıkları muameleydi: Ölenlerin cesetlerindeki kafataslarını etlerinden sıyırarak temizlemek! Bu kafatasları Almanya’daki üniversitelere Aryan ırkının üstünlüğünü kanıtlayacak bilimsel çalışmalar yapmak için gönderiliyordu. Kafataslarının gönderilmesini isteyen kişi, II. Dünya Savaşı yıllarında Yahudiler üzerinde acımasız deneyler yapacak olan <strong>Josef Mengele</strong>’nin hocası Alman antropolog Eugen Fischer’dı. Almanya’ya gönderilen 300 kafatasından çok azı, iki ülke arasında yapılan anlaşma sonucu ancak 2011 yılında defnedilmek üzere Namibya’ya geri gönderildi.</p>
<p>1911 yılına gelindiğinde 80.000 Herero’dan yalnızca 15.130 kişi, 20.000 Nama’dan ise, kaçabilenler dahil, ancak 9.781 kişi sağ kalmayı kalabilmişti. Diğerleri, Alman sömürgecileri tarafından soykırıma uğratılmıştı.</p>
<p>Ünlü soykırım araştırmacısı ve demograf R. J. Rummel, konuyla ilgili olarak yaptığı araştırmalarda, Güneybatı Afrika’da (Namibya’da) Almanlar tarafından soykırıma uğratılanların sayısının, esasında yukarıda verilen sayılardan daha fazla olduğunu, esas sayının 132.000 kişiyi kapsadığını ve kadın, erkek ve çocuk binlerce Herero ve Nama’nın Almanların soykırımından kurtulamadığını belirtmektedir.</p>
<p>Almanlar tarafından askeri olarak yok edilemeyen binlerce yerli ise, daha sonraları her türlü kuramlarının bu soykırımlarda çökmesiyle birlikte, uygulanan bu soykırım stratejisinin ve yine sömürgeciliğin kurbanı oldular ve sosyal, ekonomik ve kültürel şartlara dayanamayarak zamanla önemli ölçüde telef oldular.</p>
<p>Almanların, Güneybatı Afrika’da ekonomik çıkar amaçlı sömürgecilik serüvenleri, Birinci Dünya Savaşı’nın yoğunluğu sırasında son buldu. Araştırmacılara göre Almanların yaşlı, kadın ve çocuk demeden Güneybatı Afrika yerlilerine karşı askeri güç kullanarak yürüttükleri Namibya Soykırımı, <strong>20. yüzyılın ilk soykırımını</strong> ve ileride Nazi Almanya’sının yararlanacağı. Güneybatı Afrika’daki Alman sömürgeciliğinin yarattığı soykırım amaçlı toplama kampları uygulamasının da temelini oluşturdu.</p>
<p>Konu üzerindeki araştırmaların verilerinden ortaya çıkan durum ise, Almanların, 20 yüzyılın ilk soykırımını yaptıkları Namibya’daki deneyimlerini daha sonra II. Dünya Savaşı sırasında da uyguladıkları ve yarım yüz yıl sonra soykırımcı anlayışlarını sürdürdükleri şeklindedir. Namibya Soykırımı ve holokost uygulamaları arasındaki gözlemlerden çıkan sonuçlar da hesaba katıldığı zaman, konuyla ilgili iddiaların gerçek olduğu daha da net olduğu gözükmektedir.</p>
<p>1985 yılında <a href="http://www.serenti.org/birlesmis-milletler/">Birleşmiş Milletler</a> (BM), hazırladığı Whiteker Raporuyla, Alman Askeri Kuvvetlerinin Nama ve Herero’lara karşı Güney Batı Afrika’da (Namibya’da) 20. yüzyılın ilk soykırımını yaptıklarını geç de olsa resmen kabul etti. Rapora göre 65.000 Herero (toplam nüfusun % 80’i) ve 10.000 Nama (toplam nüfusun % 50’si) yerlisi Almanlar tarafından soykırıma uğratıldı.</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/20-yuzyilin-ilk-soykirimini-almanlar-namibyada-yapmisti/">20. Yüzyılın İlk Soykırımını Almanlar Namibya’da Yapmıştı</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/20-yuzyilin-ilk-soykirimini-almanlar-namibyada-yapmisti/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Albert Einstein&#8217;a İsrail Cumhurbaşkanlığı Teklif Edilmişti</title>
		<link>http://www.serenti.org/albert-einsteine-israil-cumhurbaskanligi-teklif-edilmisti/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/albert-einsteine-israil-cumhurbaskanligi-teklif-edilmisti/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 20 Feb 2017 16:42:48 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Tarihe Yolculuk]]></category>
		<category><![CDATA[Einstein]]></category>
		<category><![CDATA[İsrail]]></category>
		<category><![CDATA[siyonizm]]></category>
		<category><![CDATA[Tanrı Mektubu]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5750</guid>

					<description><![CDATA[<p>19 Mayıs 1948’de İsrail devleti kurulduğunda rahat bir soluk alanlardan biri de hiç kuşkusuz modern fiziğin babası kabul edilen Albert Einstein idi.  Einstein daha ABD’ye göçtüğü 1921 yılında Kudüs’te bir üniversite kurulması için bağış toplamış ve özellikle II. Dünya Savaşı sırasında Yahudi soykırımının başlamasıyla Yahudilere bir yurt bulunması fikrine sımsıkı sarılmıştı. Yalnız Einstein’ın bu yaklaşımını [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/albert-einsteine-israil-cumhurbaskanligi-teklif-edilmisti/">Albert Einstein’a İsrail Cumhurbaşkanlığı Teklif Edilmişti</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>19 Mayıs 1948’de İsrail devleti kurulduğunda rahat bir soluk alanlardan biri de hiç kuşkusuz modern fiziğin babası kabul edilen <strong>Albert Einstein</strong> idi.  Einstein daha ABD’ye göçtüğü 1921 yılında Kudüs’te bir üniversite kurulması için bağış toplamış ve özellikle II. Dünya Savaşı sırasında <a href="http://www.serenti.org/kristal-gece-yahudi-soykiriminin-baslangici/">Yahudi soykırımının başlaması</a>yla Yahudilere bir yurt bulunması fikrine sımsıkı sarılmıştı.<span id="more-5750"></span></p>
<p>Yalnız Einstein’ın bu yaklaşımını başkasına ait toprakları işgal etme olarak anlamamak gerekir. Çünkü o yalnızca aynı soydan geldiği insanların rahatça, baskı görmeden diğer uluslardan ya da dinlerden insanlarla bir arada yaşayabileceği bir yurt özlemi içindeydi. Bağımsız bir devlet olmasa da olurdu. Yeter ki Yahudiler bir daha soykırıma maruz kalmasın. İsrail kurulmadan tam 10 yıl önce yazdığı bir mektupta şöyle diyordu:</p>
<blockquote><p>Bence Araplarla ortak barışçı bir yaşam temeli üzerinde bir anlaşmaya varmak, bir Yahudi devleti kurmaktan daha mantıklı olacaktır. Yahudiliğin temel karakteri hakkında edindiğim bilinç, ne kadar mütevazı olursa olsun, sınırları, ordusu ve dünyevi bir iktidar projesi olan bir Yahudi devleti düşüncesini kabullenmiyor. Saflarımızda, dar bir milliyetçiliğin gelişmesiyle Yahudiliğin uğrayacağı zararlardan endişe duyuyorum.</p></blockquote>
<p>Kısacası Einstein’ın düşlediği Yahudi yurdu, iki halkın barış ve işbirliği içinde yaşadığı topraktan başka bir şey değildi. Yine Einstein’ın 1929-1930 yılları arasında yazıştığı Falastin dergisi editörü Azmi El Naşaşibi’ye gönderdiği mektuplara bakılacak olursa böyle bir barışı ancak Arap ve Yahudi doktorlar, yargıçlar, din adamları ve işçi temsilcilerinden kurulacak 8 üyeli bir kurul sağlayabilirdi.</p>
<p>1952 yılında, İsrail’in ilk Cumhurbaşkanı Haim Weizmann öldüğünde, Princeton’da bulunan Albert Einstein, New York Times gazetesinde yazılan makaleyi şaşkınlık içinde okuyordu. Yazılanlara bakılacak olursa, İsrail Başbakanı Ben Gurion kendisine İsrail’in yeni cumhurbaşkanı olmasını teklif etmeye hazırlanıyordu.</p>
<p>Einstein gazetede yazılanlara önce doğal olarak inanmadı. Hayatı boyunca siyasetle hiç uğraşmamış, ömrü bilimsel çalışmalarda geçmişti.</p>
<p>Fakat New York Times’ta yazılanların şaka değil gerçek olduğunu, İsrail’in Washington Başkonsolosu Abba Eban tarafından yazılan mektup kendisine ulaşınca anladı. Mektupla özetle şunlar yazıyordu:</p>
<blockquote><p>Bu mektubu size getiren kişi, Washington Büyükelçiliği’mizde görev yapmakta olan Bay David Goitein’dir. Size değerli başbakanımız Ben Gurion’un bir sorusunu iletecek. Eğer Knesset’te (İsrail Meclisi) yapılacak bir oylamanın sonucunda, başkanlık için uygun bulunursanız, İsrail cumhurbaşkanı olmak ister misiniz? Bu durumu kabul ettiğiniz takdirde İsrail yurttaşı olup İsrail’e taşınmak zorunda kalacaksınız.</p>
<p>Fakat başbakanımız size garanti veriyor ki,  aynı zamanda araştırmalarınız ve bilimsel keşifleriniz için de devlet size maddi açıdan destek verecektir.</p>
<p>Mektubu ulaştıran Bay Goitein sormak istediğiniz bir soru varsa yanıtlayacaktır.</p>
<p>Hangi kararı verirseniz verin, sizinle birkaç gün içerisinde yeniden konuşmak beni oldukça memnun edecektir.</p></blockquote>
<p>Mektup daha da uzuyor ve Einstein’ı ikna etmeye çalışıyordu. Mektubu okuduktan sonra evin içinde dört dönerken, “Çok sıkıcı, çok sıkıcı&#8230;” diye söylenip duruyordu. Heyecanlı olduğu kadar da huzursuzdu&#8230;</p>
<p>Sonunda 18 Kasım 1952 tarihinde Princeton’dan Washington’a, İsrail’in Başkonsolosu Abba Eban’a bir mektup gönderdi. Albert Einstein kendisine teklif edilen İsrail Cumhurbaşkanlığı teklifini nazik bir dille geri çeviriyordu:</p>
<blockquote><p>Devletimiz İsrail adına şahsıma yapılan teklif beni son derece duygulandırdı, ama aynı zamanda üzdü ve altüst etti; zira bu teklifi kabul etmem mümkün değil. Yaşamım boyunca kendimi cisimlerin dünyasına adamış olduğumdan, insanların dünyasıyla ilgilenmek ve resmi görevlerle uğraşmak için gerekli olan deneyimden de yetenekten de yoksunum.</p>
<p>Bu nedenle yaşımın ilerlemesi gücümü sınırlamamış olsaydı bile, böylesi bir makamın yüklediği sorumlulukları yerine getiremezdim.</p>
<p>Tüm bunlar çok üzücü; Yahudi halkıyla aramdaki ilişkinin uluslar bünyesindeki nazik konumumuzun bilincine vardığımdan beri en fazla gönül vermiş olduğum şey olması üzüntümüm boyutunu daha da fazlalaştırıyor.</p>
<p>Son derece trajik koşullarda yazgımızın ve bağımsızlık mücadelemizin yükünü böylesine uzun süre omuzlarında taşıyan kişinin (Weizmann) arkasından ağlarken, geçmişteki faaliyetleri ve kişiliği itibariyle bu ağır ve zor görevin altından kalkabilecek birinin bulunmasını tüm yüreğimle diliyorum.</p></blockquote>
<h2>Albert Einstein İsrail Cumhurbaşkanı Olmayı Neden Reddetti?</h2>
<p>Mektuptan da anlaşılacağı üzere, Einstein cumhurbaşkanlığı teklifini son derece nazik ve bir o kadar da diplomatik bir dille reddetmişti. Onun yerine Yitzhak Ben-Zvi, 16 Aralık 1952&#8217;de İsrail&#8217;in 2. cumhurbaşkanı olarak göreve başladı.<b> </b>Einstein’ın bu teklifi reddetmesinde görünürdeki neden, yaşının ilerlemiş olması ve böyle bir görev için yeterince deneyiminin olmadığını ileri sürmesiydi. Mektuptan bunu anlıyoruz. Peki, Einstein İsrail Cumhurbaşkanı olmayı neden reddetti? Aslında bu sorunun yanıtı Einstein’ın dini ve siyasi geçmişinde gizli.</p>
<p>Einstein Yahudi kökenli bir aileden geliyordu. Ama ailesinin dindar olduğu pek söylenemezdi. Hatta onlar açısından Yahudilik kavramının yalnızca kültürel bir olgu olduğu bile söylenebilir. Albert Einstein’ın dine bakışı da bu çerçevede oldu; yaşamı boyunca dine ve dini temeli olan siyasal akımlara karşı hep mesafesini korudu. <strong>Einstein’ın dine bakışı agnostisizm ve ateizm arasında oldukça ince bir çizgideydi.</strong> Yani bir tarafta Tanrının var olup olmadığının bilinemeyeceğini savunan bir inançla, diğer tarafta Tanrı kavramını kesinlikle reddeden bir inanç. Mektuplarından, son dönemlerinde <strong>Einstein&#8217;ın Tanrı inancı</strong>nın oldukça zayıfladığı anlaşılıyor. İsrail’de Ağlama Duvarı’nın önünde ağlayan Yahudileri “yüzlerini duvara dönüp bedenlerini bir o yana bir bu yana sallayarak yüksek sesle dua eden kabilemizin aptal oğlanları” olarak niteleyen Einstein, ölümünden yalnızca bir yıl önce  1954&#8217;te filozof Eric Gutkind&#8217;e yazdığı ve “<strong>Tanrı Mektubu</strong>” olarak bilinen mektubunda Tanrı inancını şöyle dile getiriyordu:</p>
<blockquote><p>Tanrı sözcüğü bana göre insanın güçsüzlüğünün bir ifadesi ve ürünü olmaktan başka bir şey değil. İncil saygı duyduğum, ancak yine de ilkel ve bir hayli çocuksu bulduğum bir söylenceler topluluğu. Hiçbir yorum, ne denli incelikli olursa olsun, bu görüşümü değiştiremez. En incelikli yorumlamalar birbirlerinden oldukça farklılar ve bunların özgün metinle hemen hemen hiçbir ilgisi yok. Bana göre Yahudilik, öteki tüm dinler gibi, en çocuksu boş inançların nesneleştirilmesidir ve üyesi olmaktan mutluluk duyduğum, düşünce yapısına son derece yakın olduğum Yahudi halkı da benim için öteki insanlardan farklı bir niteliğe sahip değildir. Bu insanlarda seçilmiş olduklarını gösteren hiçbir şey görmüyorum.</p></blockquote>
<p>Görüleceği üzere Einstein dine ve inançlara karşı oldukça mesafeliydi. Saygısız değildi ama Tanrı kavramı ona göre insanın acizliğinin bir ürünüydü. Onun dini yaşamı boyunca bilim olmuştu. Kendisinin dini görüşü hakkında yalan yanlış birçok şeyin yazıldığının ve kendisinin bir tarafa çekilmek istendiğinin de farkındaydı. Ölümünden sonra 1972 yılında, ders verdiği Princeton Üniversitesi tarafından onun sözlerinden yola çıkarak basılan “Albert Einstein, The Human Side: Glimpses from His Archives” adlı kitapta dini görüşünü şöyle anlatıyordu:</p>
<blockquote><p>Benim dini bağlılıklarım konusunda okuduklarınız, sistematik olarak yinelenen yalanlardan başka bir şey değil. Kişisel bir tanrıya inanmadığım gibi bunu saklamayı bırakın, açık ve net bir şekilde ifade ettim. Eğer içimde “dini” olarak tanımlanabilecek bir şeyler varsa, o da bilimin aydınlatabildiği kadarıyla dünyanın yapısına olan sonsuz hayranlığımdır.</p></blockquote>
<h2>Einstein ve Siyonizm</h2>
<p>Albert Einstein&#8217;ın Siyonizm&#8217;e bakışına gelince&#8230;</p>
<p>1911 yılında Prag’da profesör olarak ders verirken bile Yahudi sorunu pek ilgisini çekmemişti. Oysa Prag, 1897 yılında Theodor Herlz bir Yahudi devleti kurma fikrini ortaya attığından beri bu konunun en hararetli konuşulduğu yerlerden biriydi. Sorunun ciddiyetini ancak 1914 yılında Berlin Üniversitesi’ne atandıktan sonra anladı. Fakat bu düşünce değişikliğinde bile Yahudi asıllı olmasından çok sosyalizme olan yakınlığı etkiliydi. Nitekim 1921 yılında Haim Weizmann, onun Siyonist harekete katılması için çaba gösterilmesini istediğinde Kurt Blumenfeld onu şöyle uyaracaktı:</p>
<blockquote><p>Einstein’ın bir Siyonist olmadığını biliyorsun. Sakın onu Siyonist yapmaya ya da bizim örgüte katılmasını sağlamaya çalışma. Sosyalizme eğilimli olan Einstein, Yahudi emek ve emekçilerin hedefleriyle çok yakından ilgileniyor. Einstein’ın konuşmalar yapmasını bekliyormuşsunuz diye duydum. Bu konuda çok dikkatli olun, çünkü çoğu zaman ağzından safça dökülen sözcükler hiç de işimize gelmeyebilir.</p></blockquote>
<p>Blumenfeld’in de dediği gibi Einstein Siyonist değildi ama sosyalist eğilimli olduğu için zaten doğal olarak ezilenin yayındaydı. 1914 yılında Berlin’e yerleştikten sonra Yahudilerin içinde bulundukları, yaşanan ekonomik çöküşten onların sorumlu tutulduğunu görmüş, Alman hükümeti Doğu Avrupalı Yahudiler aleyhine önlemler almaya niyetlenince karşı çıkıp Berliner Tageblatt gazetesine bir yazı yazıp “bu tür önlemlerin insanlık dışı ve mantıksız olduğunu” çekinmeden belirtmişti.</p>
<p>Kısacası Einstein’ın kendine bir Yahudi gözüyle bakmasında ve dünya üzerindeki Yahudilerin davasıyla ilgilenmeye başlamasında, Almanya’da yükselen Yahudi düşmanlığı etkili olmuştu. O Siyonizm dahil bütün ırkçı eğilimlerin karşısındaydı. 1919’da Siyonist önder Blumenfeld’e önce, “bir milliyetçiliğin daha ortaya çıktığını görmeyi kabullenemeyeceğini” söyleyecek; ama daha sonra fikir değiştirip “milliyetçiliğe karşıyım fakat Siyonizm taraftarıyım” diyecektir. Sonraki yıllarda ise bu çelişkinin nedenini şöyle ifade edecektir:</p>
<blockquote><p>Hoşgörüsüz, aşağılık, şiddet yanlısı adamların ortasında yaşamak zorunda kalmasaydık evrensel bir insan topluluğunun yararına her türden milletçiliği reddedecek ilk kişi ben olurdum.</p></blockquote>
<p>Kısacası onun Siyonizm anlayışında, milliyetçilerin “siyasi vizyonu” değil, barış ideali ve kültürel gelişme fikri ön plandadır. Onun Siyonizm’den beklentisi, yazının başında da belirtildiği gibi bağımsız bir devlet kurma fikrinden çok Yahudilerin Araplarla barış içinde yaşayabileceği bir yurttur. Bu durumu bozacak her fikrin karşısındadır. Nitekim Weizman kendisini ABD ve İngiltere’ye Yahudi sorununu dile getirmesi için bir gezi teklif ettiğinde Einstein teklifi kabul etmiş ama şunları yazmıştı:</p>
<blockquote><p>Birçok yerde kendini belli eden yüksek gerilimli Yahudi ulusalcılığı her an hoşgörüsüzlüğe ve bağnazlığa dönüşebilecek bir tehlike yaratıyor. Umarım bu durum salt çocuksu bir kafa karışıklığından ibarettir.</p></blockquote>
<p>Fakat Albert Einstein’ın bu düşünceleri gerçekleşmedi ve kurulan İsrail devleti Siyonizm temelleri üzerinde hem ırkçılığa hem dine dayalı olarak yükselmeye başladı. Einstein büyük düş kırıklığı içindeydi. Araplarla birlikte barış içinde yaşama umudu yok olmuş, büyük karamsarlığa kapılmıştı. Sosyalist düşünceli bir insan olarak daha 1945 yılında Siyonizmi savunan 100.000 militanın İsrail’e kabul edileceğini öğrenince şu sözlerle eleştirmişti: “Bu insanlara musibet gözüyle bakıyorum. Yanlış yola sapmış bu canilerle ilgili hiçbir şeyi ne bilmek ne de görmek istiyorum.”</p>
<p>Birçok Yahudi aydın ile birlikte kaleme aldıkları ve 4 Aralık 1948 tarihinde New York Times gazetesinde yayınlanan mektubunda yeni kurulan İsrail devletinin tanımını şöyle yapıyordu: “Faşizmin üç ana özelliği, milliyetçilik, otoriterlik ve ırkçılık, etnik açıdan saf bir devleti savunan mevcut İsrail rejiminin karakteristikleridir.”</p>
<p>Oysa Einstein tüm yaşamını insanlığa ve barışa adamıştı. <a href="http://www.serenti.org/japonyaya-neden-atom-bombasi-atildi/">İlk atom bombasının yapılması</a>yla sonuçlanacak Mannattan Projesi’nin hiçbir aşamasında görev almamasına karşın kimilerince sırf Yahudi kökeni nedeniyle Einstein’ın adının atom bombasıyla birlikte anılması ona karşı yapılan büyük bir haksızlıktır. Oysa 1945’te bu projenin tamamlanmakta olduğunu anladığında, bir mektup yazarak ABD Başkanı Eisenhower’ı bu silahı kullanmaktan vazgeçirmeye çalışan da, ömrünün sonuna kadar silahlardan arındırılmış bir dünyayı savunan da Einstein’dır.</p>
<p>Einstein’ın 1952 yılında kendisine yapılan İsrail Cumhurbaşkanlığı teklifini neden reddettiği hem siyasi görüşleri hem dini inancı incelendiğinde rahatça anlaşılabilir. Güç ya da iktidar peşinde koşan bir insan böyle bir teklifi hemen kabul edebilirdi. Oysa İsrail Cumhurbaşkanı olma teklifini kabul etmek, Einstein için yaşamı boyunca inandığı ve savunduğu tüm fikirleri bir anda kaldırıp çöpe atmak demekti. Oysa Einstein’ı Einstein yapan onun fikirleriydi, savunduğu görüşlerdi; bilime olan tutkusu, doğmalara olan karşıtlığıydı. Yaşamı boyunca insanların dinlerine ya da uluslarına bakmadan hep ezilenlerin tarafında olmayı tercih eden ve sosyalizme olan eğilimini saklamaya gerek duymayan bir insandı. İnsanı ayakta tutanın et ve kemikten oluşmuş bir beden değil, yalnızca fikirleri olduğunu çok iyi bilen Albert Einstein’ın tüm geçmişini yadsıyıp İsrail Cumhurbaşkanı olmasının olanağı yoktu.</p>
<p>18 Nisan 1955’te Princeton Hastanesi’nde dünyaya gözlerini kapamadan birkaç gün önce, İsrail devletinin kuruluşunun 7. yıldönümü için bir demeç hazırlayan Einstein, “olaylara nesnel olarak bakmaya çalıştığını” ve “kimsenin hoşuna gitmeme pahasına da olsa, gerçeğe ve adalete hizmet etme kaygısı taşıdığını” belirtmesi de bu nedenleydi.</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/albert-einsteine-israil-cumhurbaskanligi-teklif-edilmisti/">Albert Einstein’a İsrail Cumhurbaşkanlığı Teklif Edilmişti</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/albert-einsteine-israil-cumhurbaskanligi-teklif-edilmisti/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ankara Cinayeti, Nevzat Tandoğan&#8217;ı İntihara Sürüklemişti</title>
		<link>http://www.serenti.org/ankara-cinayeti-nevzat-tandogani-intihara-suruklemisti/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/ankara-cinayeti-nevzat-tandogani-intihara-suruklemisti/#comments</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 18 Feb 2017 17:11:51 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Cumhuriyet Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Türk Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Ankara Cinayeti]]></category>
		<category><![CDATA[casusluk]]></category>
		<category><![CDATA[Haşmet Orbay]]></category>
		<category><![CDATA[Kazım Orbay]]></category>
		<category><![CDATA[MİT]]></category>
		<category><![CDATA[Neşet Naci Arzan]]></category>
		<category><![CDATA[Nevzat Tandoğan]]></category>
		<category><![CDATA[Reşit Mercan]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5736</guid>

					<description><![CDATA[<p>Ankara’da 1945 yılında işlenen ve Cumhuriyet tarihine Ankara Cinayeti olarak geçen cinayet ve cinayetle ilgili duruşmaların başlamasından sonra davanın aldığı yön hem Türk basınının hem de kamuoyunun gündemini çok uzun süre meşgul etmişti. Olayın sonunda, suçluların mahkemece cezalandırılmasının dışında Meclis’te çok sert tartışmalar gerçekleşecek, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez bir Genelkurmay Başkanı’nın istifası ve Ankara [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/ankara-cinayeti-nevzat-tandogani-intihara-suruklemisti/">Ankara Cinayeti, Nevzat Tandoğan’ı İntihara Sürüklemişti</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Ankara’da 1945 yılında işlenen ve Cumhuriyet tarihine <strong>Ankara Cinayeti</strong> olarak geçen cinayet ve cinayetle ilgili duruşmaların başlamasından sonra davanın aldığı yön hem Türk basınının hem de kamuoyunun gündemini çok uzun süre meşgul etmişti. Olayın sonunda, suçluların mahkemece cezalandırılmasının dışında Meclis’te çok sert tartışmalar gerçekleşecek, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez bir Genelkurmay Başkanı’nın istifası ve Ankara Valisi <strong>Nevzat Tandoğan</strong>’ın intihar ederek ölmesi ile sonuçlanacaktı.<span id="more-5736"></span></p>
<p>Olaylar zinciri, 16 Ekim 1945 tarihinde Ankara’nın en tanınmış doktorlarından dahiliye ve çocuk hastalıkları uzmanı <strong>Dr.</strong> <strong>Neşet Naci Arzan</strong>’ın öldürülmesi ile başlar. Anafartalar Caddesi, Çocuk Sarayı Apartmanı’ndaki muayenehanesinde sırada bekleyen hastalardan birinin sinirli davranışları, sürekli alnındaki terleri silmesi hemşirenin dikkatini çekmiştir. Hemşire, isterse onu ön sıraya alabileceğini söylese de hasta teklifi reddederek en son olarak kendisinin muayene olacağını söyler. En son kendisi kaldığında içeri girer. İçeri girmesinden bir süre sonra Dr. Neşet Naci Arzan, &#8220;imdat adam öldürüyorlar&#8221; diye odadan çıkmaya çalışırken hastanın tabancasından çıkan 4 ya da 5 kurşunla yere yığılıp can verir. Katil daha sonra tabancasını cebine koyar ve sokaktaki kalabalığın arasına karışarak gözden kaybolur.</p>
<p>Cinayet Ankara Emniyeti’nin dikkatini çekmişti. II. Dünya Savaşı’nın daha yeni bitmiş olduğu günlerde Neşet Naci Arzan sıradan bir doktor değildi. Türkiye savaşa girmemişti ama bu dönemde casuslar savaşının, cinayetlerin ve faili meçhullerin içinde bulmuştu kendini. Ve Arzan, Sovyet Büyükelçiliği’nin doktoru olarak biliniyordu.</p>
<p>Yürütülen soruşturmanın ardından Ankara Emniyeti failin yakalandığını duyurdu. <strong>Reşit Mercan</strong> adında bir genç, Neşet Naci Arzan cinayetini kendisinin işlediğini ileri sürerek polise teslim olmuştu.</p>
<p>Duruşmalar başladıktan sonra eldeki tüm kanıtlar Reşit Mercan’ın suçlu olduğuna inanmak için yeterliydi. Dinlenen tanıkların çoğu onu Arzan’ın muayenesine girerken gördüklerini söylemişti. Hepsinden daha önemlisi ise cinayeti işlediğini zaten kendisi itiraf etmişti.</p>
<h2>Genelkurmay Başkanı’nın Oğlu Ankara Cinayeti’ne Karışırsa</h2>
<p>Fakat tüm bunlara karşın verdiği ifadeler tutarsız, birbiriyle çelişkilerle doluydu. Mercan’ın doktoru öldürmek için öne sürdüğü &#8220;<a href="http://www.serenti.org/ince-hastalik-veremin-tarihcesi/">Verem</a> hastasıydım. Rapor istedim, vermeyince de sinirlenip onu öldürdüm&#8221; gerekçesi de kimseye inandırıcı gelmemişti. Çünkü doktor raporu hasta olmadığını açıkça ortaya koyuyordu. Üstelik polisteki ilk ifadesinde, mahkemedeki ifadesinin aksine amacının silah tehdidi ile zengin insanlardan para toplamak olduğunu ve doktoru bu yüzden öldürdüğünü söylemişti. Tanıkların ifadelerinde de tutarsızlık vardı. Şüpheli hakkında yaptıkları tarifler Mercan’a fazla uymuyordu.</p>
<p>En önemli konulardan biri de silahı nereden bulduğuydu ki, polis biraz sıkıştırınca silahı Robert Kolej`den arkadaşı olan ve birlikte aynı evi paylaştığı <strong>Haşmet Orbay</strong>’dan aldığını söyledi. İşte bu sözler, davanın daha da ilginç hale gelmesine neden olmuştu.</p>
<p>Dr. Neşet Naci Arzan nasıl sıradan bir doktor değilse, Haşmet Orbay da sıradan bir insan değildi. Babası halen daha görevde olan Türkiye Cumhuriyeti’nin 2. Genelkurmay Başkanı olan <strong>Kazım Orbay</strong>, annesi Mediha Hanım ise Osmanlı Devleti’nin son Genelkurmay Başkanı olan Enver Paşa&#8217;nın kız kardeşiydi. Haşmet Orbay ise Ankara Valisi’nin özel kalemiydi.</p>
<p>Haşmet Orbay mahkemedeki ifadesinde sanığa silahı kendisinin verdiğini ama sanığın silahı ne için istediğini ve dolayısıyla cinayet amaçlı kullanılacağını bilmediğini söyledi. Mahkemedeki ifadesinde şöyle diyordu:</p>
<blockquote><p>Üç gün önce bana gelerek bazı projelerinden bahsetti. “İnşallah hayırlı işlerdir” dedim. “Göze öyle bir şey alıyorum ki bunu muhakkak yapacağım” dedi. “Sonu fena olmasın” dedim. “Çok hayırlı olacak, bütün arzularım tahakkuk edecek” cevabını verdi. Projesi hakkında izahat vermedi. Fakat bir tabanca istemekte ısrar etti. Evvelsi gün birlikte Hergele Meydanı&#8217;na gittik. Tanıdığım eskici Ömer&#8217;in bir arkadaşından bir tabanca aldık. Kendisine “bundan mesuliyet kabul etmem” dedim.</p></blockquote>
<p>Haşmet Orbay, mahkemede dinlendikten sonra, savcılık onun hakkında da katile tabanca sağlamak, adaleti yanlış yola sürüklemek ve suçluyu gizlemekten ötürü dava açtı.</p>
<p>Oturumların birinde tanık olarak dinlenen o yılların gazetecilerinden Mekki Sait Esen’in iddiaları davanın başka bir boyuta taşınmasına neden olur. Çünkü Haşmet&#8217;in, Reşit&#8217;e cinayeti üstlenmesi için 100 bin lira önerdiğini ve Ankara Valisi Nevzat Tandoğan’ın da katil zanlısıyla teslim olmasından az sonra görüştüğünü iddia etmektedir.</p>
<p>Reşit Mercan, Anafartalar Karakolu’na teslim olmasından sonra, Vali Tandoğan’ın makamına götürüldüğünü ve valiyle konuştuklarını kabul eder ama aralarında geçen konuşmalarının içeriğini mahkemenin tüm ısrarlarına karşın anlatmaz. Fakat daha sonra baskılara dayanamayıp gerçek katilin Haşmet Orbay olduğunu, aralarında yapılan bir anlaşmayla suçu üzerine aldığını söyleyerek eski ifadelerinin tümünü reddeder.</p>
<p>Sorgulamalar bittikten sonra, savcı iddianamesini okudu ve Reşit Mercan hakkında, bilerek adam öldürme suçundan dolayı ölüm cezası verilmesini istedi. Bu arada, Haşmet Orbay da mahkemece tutuklandı.</p>
<p>Davanın son oturumuna Ankara 1. Ağır Ceza Mahkemesi’nde 14 Kasım 1945 günü başlandı. Kısa süren bir yargılama sürecinin ardından altıncı oturumda mahkeme Reşit Mercan’ı kasten adam öldürme suçundan TCK 448. maddesi gereğince yirmi yıl ağır hapis cezasına çarptırdı. Haşmet Orbay ise güvenlik güçlerini yanıltmak; failin yakalanmasını zorlaştırmak ve cinayette kullanılan ruhsatsız tabancayı temin etmek suçlarından bir yıl hapis cezasına çarptırıldı.</p>
<p>Ne var ki verilen bu karar hiç kimseyi tatmin etmemişti. Çelişkili ifadeler, sanığın sonraki itirafları, Nevzat Tandoğan’ın devreye girmesi kafalarda soru işaretleri yaratmıştı.</p>
<p>Nitekim dönemin başsavcısı Başsavcısı Fahrettin Karaoğlan kapsamlı bir bozma istemi ile birlikte davanın Ankara dışında bir ilde yeniden görülmesi için Yargıtay’a başvurdu. Yargıtay Birinci Ceza Dairesi başsavcının isteği doğrultusunda “çelişkilerle dolu olduğu&#8221; gerekçesiyle esastan bozma kararı verdiği gibi, davanın Bolu Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülmesini öngördü.</p>
<p>17 Nisan 1946 günü, duruşmalar Bolu&#8217;da başladı. Reşit Mercan katilin Haşmet Orbay olduğunu, arkadaşlık uğruna kendisini feda etmek istediğini, Ankara Savcısı&#8217;nın olayın başlangıcından beri, suçu üstlenmesi için kendisine baskı yaptığını söyledi. Tandoğan ile yaptığı görüşmeye Ankara Emniyet Müdürü Şinasi Turga ile İkinci Şube Müdürü Naci Uluer’in aracılık yaptığını, Ankara Savcısı Kemal Bora’nın görüşme sırasında orada olduğunu iddia ediyordu. İddiasına göre Tandoğan kendisini &#8220;Cinayeti üstlenmezsen seni gebertiriz, arkandan da intihar etti diye zabıt varakası düzenleriz, gürler gidersin. Kabul edersen seni kurtarırız&#8221; diye tehdit etmişti.</p>
<p>Bolu&#8217;da süren duruşmalar basın ve kamuoyunca büyük bir dikkatle izlenirken, Manisa Milletvekili Hikmet Bayur, bir önerge vererek bazı tutanakların mahkemeye verilmediğini, sanık üzerinde baskılar yapıldığını ve Ankara Savcısı Kemal Bora’nın olayın yönünü değiştirmeye çalıştığını belirtti ve Adalet Bakanı’ndan cevap istedi. Bakan Mümtaz Ökmen, mahkemenin bu aşamasında açıklama yapılamayacağını söyleyerek konuyu geçiştirmeye çalıştı ama Bayur&#8217;un bazı sözleri ve ortaya attığı iddialar, Meclis’te tartışmalara neden oldu.</p>
<h2>Nevzat Tandoğan’ı İntihara Götüren Süreç</h2>
<p><img decoding="async" class="alignright wp-image-5737 size-medium" title="Ankara Cinayeti davasında kendisine yapılan muameleyi gururuna yediremeyen Nevzat Tandoğan intihar edecekti." src="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/ankara_cinayeti-240x350.jpg" alt="Ankara Valisi Nevzat Tandoğan'ın intiharı" width="240" height="350" srcset="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/ankara_cinayeti-240x350.jpg 240w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/02/ankara_cinayeti.jpg 309w" sizes="(max-width: 240px) 100vw, 240px" />Ankara Emniyet Müdürünün, Bolu Ağır Ceza Mahkemesi’nde verdiği ifadesinde Vali Tandoğan’ın Reşit Mercan&#8217;la görüştüğünü doğrulaması üzerine, mahkeme Nevzat Tandoğan’ın tanık olarak dinlenmesini kararlaştırdı.</p>
<p>Nevzat Tandoğan duruşma sırasında oldukça üzgün ve sinirliydi. Yargıcın sorularını hafif bir sesle yanıtlayarak Mercan&#8217;la görüştüğünü kabul etti, ancak herhangi bir öneride bulunmadığını söyledi. Yargıç “o halde neden görüştün” diye sorduğunda şu yanıtı verdi: “Cinayetin kentte yaptığı akisleri, muhitte yarattığı heyecanı biliyordum, o yüzden olayı bizzat katilin ağzından dinlemek istedim, bunda anormal bir durum görmüyorum.”</p>
<p>Nevzat Tandoğan’ın yazının ilerleyen bölümünde de değinileceği gibi daha önceki uygulamaları nedeniyle bu ifade hiç kimseye garip gelmemişti.</p>
<p>Fakat Dr. Neşet Naci Arzan ve ailesinin avukatlığını yapan Hamit Şevket İnce,  Tandoğan&#8217;ı sorularıyla sıkıştırıyor, terletiyor ve alaycı bir ifadeyle, &#8220;Tandoğan iyi bir yöneticisi olduğu kadar, iyi bir hukukçudur. Suçlunun hemen teslim edilmesi gerektiğini bilmez mi?&#8221; şeklindeki sözleriyle son derece güç durumlara düşürüyordu.</p>
<p>Nevzat Tandoğan’ın sinirleri iyice bozulmuştu. Ayakta duracak hali kalmadığından oturması için bir sandalye getirdiler. Daha fazla dayanamadı. Olayın bu şekilde gelişmesinin mahkemenin düşüncelerini sarsmak ve kamuoyunu yanıltmak amacını güttüğünü söyleyerek, “Yalan tanıklık yapıyorsam, Allah bin türlü belâmı versin” diye mahkeme heyetine bağırdı. Sinirleri artık iflas etmişti.</p>
<p>Tandoğan açısından böyle bir muameleye maruz kalmak kabul edilebilir bir şey değildi. Dile kolay, 1929 yılından beri Ankara Valiliği gibi oldukça önemli bir görevdeydi.  Kente adeta damgasını vurmuştu. Uygulamalarındaki aşırılık ya da otoriterlik ve yeri geldiğinde yasalara bile aldırmamak göze çarpan özellikleriydi. Ankara Valisi olduğu dönem boyunca “halk için halka rağmen” anlayışının belki de en iyi temsilcisiydi.</p>
<p>Ankara onun zamanında güvenli bir kent haline gelmişti. Öyle ki, eskiler Nevzat Tandoğan’lı yılları anlatırken Ankaralıların evlerinin kapısını bile kapatmadan rahatça dışarı çıkabildiklerini söyler. En basit hırsızlık olaylarından, kaçak inşaat girişimlerine kadar her türlü yasadışı faaliyetle bizzat ilgileniyor; gerektiğinde olay yerine gidip bizzat inceliyordu. Stadyumların, tören alanlarının kent halkının gereksinimlerini karşılamaya yönelik belediye hastanesinin, sebze halinin, itfaiyenin kurulması ve hepsinden önemlisi imar planları ve kenti yeşillendirme yolundaki adımların hepsi onun döneminde atılmıştı.</p>
<p>Ama bunlar, onun yönetim anlayışının yalnızca bir yönüydü. Madalyonun diğer tarafı ise bambaşkaydı.</p>
<p>Geceleri sokakta dolaşan sarhoşları bir kamyon kasasına atıp kent dışına bırakmak, Atatürk’e ve diğer yöneticilere suikast yapılabileceği düşüncesiyle Bulvar’da içkili eğlence yerleri açılmasını yasaklamak, görüntünün kirliliği oluşturduğu için köylülere, tulumlu işçilere ve kıyafeti düzgün olmayanlara kentin belirli sokaklarını kapatmak ve ağaçlara çarpan şoförleri dövdürmek gibi olaylar da hep onun döneminin uygulamalarıydı.</p>
<p>Nitekim ünlü halk ozanımız <strong>Aşık Veysel</strong> de Nevzat Tandoğan’ın bu uygulamalarından nasibini alanlardandı. 1933’te Cumhuriyet’in 10. yılında Atatürk için yazdığı bir destanı Atatürk’e okumak için Ankara’ya gitmiş, sazına tel almaya gittiği Karaoğlan Çarşısı’nda onu gören polisler kılık kıyafetinin düzgün olmaması nedeniyle Vali’nin emri gereği onu geri göndermişlerdi.</p>
<p>Aşık Veysel’i Ankara’ya sokmayan, “Türkiye’ye komünizm lazımsa onu da biz getiririz” diyen, Osman Yüksel Serdengeçti’ye “Ulan Öküz Anadolulu!” diye bağıran, bir keresinde Danıştay’ın verdiği yürütmeyi durdurma kararını “Burada benim sözüm geçer” diyerek yırtıp müteahhittin yüzüne fırlatacak derecede kendine güvenen Tandoğan şimdi sıradan insanlar gibi mahkemede yargıçlara hesap veriyor, daha doğrusu gerçek suçluları korumakla itham ediliyordu.</p>
<p>Tanık olarak dinlenmesinin ertesi günü, 9 Temmuz 1946’da Ankara Valisi Nevzat Tandoğan durumu daha fazla gururuna yediremedi. Odasına çekildi, tabancasını başına dayararak intihar etti. Tandoğan mahkeme çıkışı yakınlarına ve Adalet Bakanı Mümtaz Ökmen&#8217;e, duruşma sırasında kendisine, “Tanık gibi değil de, sanık gibi davranıldığından” yakınmıştı. Yakınları, duruşmadan sonra valinin sürekli olarak “Ben şerefiyle oynanacak adam mıyım?&#8221; şeklinde hayıflandığını söylüyordu.</p>
<p>Tandoğan’ın intiharı Ankara’da ve tüm yurtta üzüntü yarattı. Cumhurbaşkanı İnönü, Vali Konağı’na bizzat giderek ailesine üzüntülerini bildirdi.  Ankara&#8217;da büyük bir cenaze töreni düzenlendi. Tüm yüksek düzeydeki yöneticilerin katıldığı Hacıbayram Camii’ndeki cenaze namazından sonra toprağa verildi.</p>
<h2>Davanın Sonuçlanması</h2>
<p>Nevzat Tandoğan’ın ölümünden sonra da Bolu Ağır Ceza Mahkemesi’nde Ankara Cinayeti davasına devam edildi. Ankara Ağır Ceza Mahkemesi’nde altı oturumda sona eren davanın aksine, dava bu sefer 26 oturum yapılarak karar aşamasına gelmişti.</p>
<p>Davanın sonunda Bolu Ağır Ceza Mahkemesi Haşmet Orbay’ın gerçek katil olduğuna hükmetmişti. Orbay TCK 450/4 maddesi uyarınca idam cezasına, Reşit Mercan ise faile yardım ve yataklıktan TCK 450/4 ve 65/3 gereğince on yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı.</p>
<p>Yargıtay Birinci Ceza Dairesi’ne yeniden gelen dosya duruşmalı olarak incelendi; karar on üç noktadan bozuldu. Bozma çoklukla eksik soruşturmayla ilgiliydi. Ancak esasa ilişkin olarak &#8220;suçun sebep ve saiki belli olmamasına rağmen taammüt vasfı izafe edilmesi yolsuzdur&#8221; deniyordu. Bu ayrıntı, suçun asli failinin yani Haşmet Orbay’ın idam cezasından kurtulması demekti.</p>
<p>Başsavcılığın itirazı üzerine Yargıtay Ceza Genel Kurulu’na giden dosyada, iki gün süren inceleme ve tartışma sonucunda Birinci Ceza Dairesi kararının yerindeliğini belirledi. Karar onandı. Bolu Ağır Ceza Mahkemesi için seçenek kalmamıştı. Bozma kararına uyularak karar verildi. Sonuçta, öldürme eyleminin kesin nedenleri aydınlanmamış, ama mahkeme katilin Haşmet Orbay olduğuna hükmetmişti.</p>
<p>Dava Bolu Ağır Ceza Mahkemesi’nde devam ederken basında da Genelkurmay Başkanı Kazım Orbay’ın görevi bırakacağı ve Türkiye’nin Washington Büyükelçiliği’ne atanacağı söylentileri yayılmıştı. Nitekim 30 Temmuz 1946’da Kazım Orbay görevinden ayrılarak,  Cumhuriyet tarihinin <strong>istifa eden ilk Genelkurmay Başkanı</strong> oldu.  Görevinden ayrılmadan önce dönemin başbakanı Şükrü Saraçoğlu’na gönderdiği mektupta, ayrılmasının nedeninin Ankara Cinayeti davası olduğunu dile getiriyordu. Orbay’ın yerine Genelkurmay Başkanlığı’na Orgeneral Salih Omurtak atandı. Orbay ise hükümet tarafından pasif bir görev kabul edilen Askeri Şûra üyeliğine getirildi.</p>
<p>Haşmet Orbay’ın ve Reşit Mercan’ın cezaevindeki günleri fazla uzun sürmedi. Demokrat Parti’nin iktidara geldikten hemen sonra 14 Temmuz 1950’de çıkardığı genel afla cezaevinden çıktılar.</p>
<p>Reşit Mercan hapisten çıktıktan sonra gözlerden uzak bir biçimde sigortacılık yaparak yaşamını sürdürdü. Haşmet Orbay ise ABD’ye gitti.</p>
<h2>Cinayetin Arkasında İstihbarat mı Var?</h2>
<p>Ankara Cinayeti’nin gerçek nedeni günümüze kadar aydınlatılamadı. Her iki sanık da bu cinayetin gerçek nedeni hakkında tek bir söz söylemedi. Ama devletin üst düzeyinin davanın her aşamasına müdahalede bulunması komplo teorilerinin doğmasına neden oldu.</p>
<p>İddialara göre Dr. Neşet Naci Arzan halk içindeki itibarını kullanarak o dönem Tito’nun yönetiminde olan Yugoslavya’daki Müslümanlara ulaştırılmak üzere bağış toplamış ama bu paraları yerine ulaştırmamış, zimmetine geçirmişti.  Doktordan topladığı paraları geri isteyen Haşmet Orbay da ret yanıtı alınca doktoru öldürmek zorunda kalmıştı.</p>
<p>Eve gidince işlediği cinayeti anlatması üzerine Haşmet Orbay’ın annesi Mediha Hanım, İsmet İnönü’nün eşi Mevhibe Hanım’ı arayarak ondan yardım istemişti. Mevhibe Hanım da devreye Nevzat Tandoğan’ı sokmuştu.</p>
<p>Bir diğer iddia ise Haşmet Orbay’ın babasının görevi nedeniyle elde ettiği istihbarat bilgilerini Dr. Neşet Naci Arzan aracılığıyla Sovyetler Birliği’ne sattığı ama parayı bölüşme konusunda anlaşamadıkları için doktoru öldürdüğüydü. Ama tüm dava boyunca Haşmet Orbay’ın devlet tarafından korunmaya çalışılması bu teorinin oldukça düşük bir olasılık olduğunu gösteriyor.</p>
<p>Bir başka iddiaya göre ise, istihbarat adına çalışan Haşmet Orbay, SSCB Büyükelçiliği’nde bir belgenin fotoğrafını çekerken Neşet Naci Bey onu görmüş bunun üzerine Orbay da açığa çıkmamak için onu öldürmek zorunda kalmıştı.</p>
<p>Nitekim 1986 yılında Erkekçe dergisinde Avni Özgürel’e bir demeç veren Haşim Orbay, o yıllarda Türkiye Cumhuriyeti’nin MİT’ten önceki istihbarat kurumu olan <strong>Milli Emniyet Hizmeti Riyaseti </strong>(MEH/MAH) için çalıştığını ama &#8220;Memleket için yaptığımız bütün görevleri bizimle mezara kadar götürürüz&#8221; diyerek cinayetin perde arkasını açıklayamayacağını itiraf etmişti.</p>
<p>Gerçekten de cinayetin gerçek nedeni onunla birlikte toprağa gömüldü. Ama dava yalnızca siyasetin ve Türk insanının gündemini meşgul etmekle kalmamıştı. Polisiye romanlarının en ünlü ismi olan Agatha Christie de Ankara Cinayeti ile araştırma yaparak bilgi toplamış, bu bilgileri değerlendireceğini söyleyerek “İşte gerçek ve canlı tam bir polis romanı” demişti.</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/ankara-cinayeti-nevzat-tandogani-intihara-suruklemisti/">Ankara Cinayeti, Nevzat Tandoğan’ı İntihara Sürüklemişti</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/ankara-cinayeti-nevzat-tandogani-intihara-suruklemisti/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>2</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>1929 Dünya Ekonomik Krizi Türkiye&#8217;yi Nasıl Etkiledi?</title>
		<link>http://www.serenti.org/1929-dunya-ekonomik-krizi-turkiyeyi-nasil-etkiledi/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/1929-dunya-ekonomik-krizi-turkiyeyi-nasil-etkiledi/#comments</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 14 Feb 2017 16:50:35 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Cumhuriyet Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Türk Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[1929 ekonomik krizi]]></category>
		<category><![CDATA[Atatürk dönemi ekonomi politikaları]]></category>
		<category><![CDATA[devletçilik]]></category>
		<category><![CDATA[planlı ekonomi]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5716</guid>

					<description><![CDATA[<p>Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren kurucu kadroların temel hedefi, yeni kurulan devlet sınırları içinde ulusal bir ekonomi yaratmaktı. Sanayi önde olmak koşuluyla tarım ve hizmet sektörünün geliştirilmesi ve bir Türk burjuvazisinin oluşturulması onlar için, ulusal iktisadi kalkınmanın temel unsurları olduğu kadar tam bağımsızlığın da ana koşuluydu. Osmanlı sanayisinin gelişmemesinin nedenlerini ve sonucunda Osmanlı’nın çöküş nedenlerini çok iyi [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/1929-dunya-ekonomik-krizi-turkiyeyi-nasil-etkiledi/">1929 Dünya Ekonomik Krizi Türkiye’yi Nasıl Etkiledi?</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren kurucu kadroların temel hedefi, yeni kurulan devlet sınırları içinde ulusal bir ekonomi yaratmaktı. Sanayi önde olmak koşuluyla tarım ve hizmet sektörünün geliştirilmesi ve bir Türk burjuvazisinin oluşturulması onlar için, ulusal iktisadi kalkınmanın temel unsurları olduğu kadar tam bağımsızlığın da ana koşuluydu. <a href="http://www.serenti.org/osmanli-sanayi-devrimini-neden-gerceklestiremedi/">Osmanlı sanayisinin gelişmemesinin nedenleri</a>ni ve sonucunda Osmanlı’nın çöküş nedenlerini çok iyi özümsemiş kurucu kadro için ekonomi öncelikli konuydu.<span id="more-5716"></span></p>
<p>1923 yılından 1929 yılına kadar sürdürülen <strong>Atatürk dönemi ekonomi politikası</strong>, kısmi liberal bir anlayışla dışa açık ekonomi koşulları altında gerçekleşen güçlü bir ekonomik iyileşme dönemi olarak nitelendirebilir. Bu dönemde devlet doğrudan yatırıma yönelmek yerine, yasal ve kurumsal düzenlemeleri yaşama geçirerek özel sektörü yatırım yapmaya teşvik etmiş; özel girişimin yatırımlarıyla sanayileşmenin ve buna bağlı olarak kalkınmanın gerçekleşmesi hedeflenmiştir. Nitekim daha Cumhuriyet ilan edilmeden 17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında toplanan <strong>İzmir İktisat Kongresi</strong>’nde alınan kararlardan da yurt içinde sanayi kurmayı ve geliştirmeyi amaçlayan, özel girişime öncelik tanıyan ve mülkiyet haklarını koruyan bir ekonomik sistemin Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarındaki ekonomi politikası olacağı anlaşılmaktadır.</p>
<p>Sanayileşme ve Türk burjuvazisinin gelişmesinin, devletin iktisat politikasının yeni hedefleri olarak belirlenmesiyle birlikte, özel sektör lehine etkin bir müdahaleci politika izlenmeye başlandı. Kibrit, alkollü içecek üretimi, gaz yağı ithali ve limanların işletilmesi gibi alanlardaki devlet tekelleri, uygun koşullarla, özellikle iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası ile siyasi bağlantısı olan özel firmalara devredildi. 1 Temmuz 1926 tarihinde yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında yük ve yolcu taşıma hakkının yalnızca Türkiye Cumhuriyeti yurttaşlarına tanınması da Türk burjuvazisi oluşturma çabalarının bir sonucuydu.</p>
<h2>Özel Sektör Öncülüğünde Büyüme Denemesi</h2>
<p>Sanayileşme adımlarının hızlanması için ilk olarak 1913 yılında çıkarılan <strong>Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun</strong> 1927 yılında gözden geçirilerek ve kapsamı genişletilerek yürürlüğe girmesiyle, gıda maddelerinin işlenmesi, dokuma, çimento ve diğer inşaat malzemeleri gibi alanlarda üretim yapan sanayi kuruluşlarına birçok teşvik ve yardım sağlandı. Bu yasa kapsamında özel sektör girişimcilerine ucuz arsa, bazı vergilerde muafiyet, ürünlerin taşınmasında indirim sağlanarak sermaye birikimi sağlanmaya çalışıldı. Hükümet ulusal bir Türk burjuvazisi oluşturma gayreti içinde olduğu gibi, sermaye eksikliğinin farkında olduğu için yerli firmalarla ortaklık biçiminde, yabancı sermayenin ülkeye girmesine de sıcak bakıyordu. Nitekim 1920&#8217;li yıllar boyunca kurulan 200’ü aşkın anonim şirketin yüzde 30’undan fazlasının ortakları içinde yabancıların bulunması bunun bir göstergesidir.</p>
<p>Fakat tüm bunlar, hükümetin ekonominin tamamen dışında olduğu anlamına da gelmiyordu. Sonuçta Cumhuriyet’i kuran kadrolar, tüm teşviklere karşın ülkede yeterli sermaye birikimi olmadığından özel sektörün yatırım olanaklarının da kısıtlı olduğunun bilincindeydi. Bu nedenle kamu çıkarını ilgilendiren alanlarda devlet zorunlu olarak birçok kez ekonominin içine girmek zorunda kalmıştı.</p>
<p>Devletin ekonomiye doğrudan katılmasının en önemli ayağı bu dönemde ulaştırma sektörü üzerinden gerçekleşti. 1924 yılında kabul edilen yasayla ülkedeki demiryolları devletleştirildi. Ulusal bir ulaşım ağının oluşturulması hem askeri hem de ekonomik açıdan stratejik bir öncelik taşıyordu. Yeni ulus devletin sınırları içinde bütünleşmiş bir iç pazarın yaratılması yolunda önemli bir adım sayılan, Doğu Anadolu’yu ülkenin diğer bölgelerine bağlayacak yeni demiryollarının yapımı için yüksek bedelli ve uzun vadeli bir yatırım girişimini başlattı.</p>
<p>1929 öncesi dönemde hükümet tarafından ekonomiye yönelik diğer önemli bir müdahale ise kuşkusuz, halk için sıkıntı yaratan Aşar Vergisi ile hayvan varlığından alınan verginin 1924 yılında kaldırılmasıydı. Bu oldukça cesur bir adımdı. Çünkü brüt tarım geliri üzerinden alınan yüzde 10 oranındaki aşar vergisi, devletin tek başına en önemli gelir kaynağıydı. Nitekim 1920&#8217;li yılların başında aşar vergisinin tüm devlet gelirleri içindeki payı yüzde 20&#8217;sinden fazlaydı. Fakat bu kırsal nüfus üzerindeki vergi yükünde önemli bir azalma ve halkın yaşam standardını yükseltme anlamına geliyordu.</p>
<p>Aşar Vergisi’nin kaldırılmasıyla, Cumhuriyet ekonomisinin yarısına yakın bir bölümünü oluşturan tarım sektöründe, 1920&#8217;li yıllarda büyük bir iyileşmeye tanık olundu. Bu düzelme, dünya piyasalarında gözlenen olumlu fiyat ve talep eğilimlerinin yardımıyla birleşince ardından kentsel ekonomiyi de peşinden sürüklemişti. 1923 ile 1929 yılları arasında tarımsal üretim neredeyse ikiye katlandı. Yine de Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi üretim istatistikleri arasında yapılacak ayrıntılı karşılaştırmalar, tarımda kişi başına üretim düzeyinin, Birinci Dünya Savaşı öncesi düzeyinin halen daha altında olduğunu göstermektedir.</p>
<p>Bu dönemde sanayi üretiminin yılda ortalama yüzde 10’un üzerinde artış göstermesi de ilk bakışta etkileyici bir tablo olarak görülebilir. Aslında bu tablo büyük oranda, savaş sonrasında kentlerde yaşanan inşaat sektöründeki büyük patlamadan ve daha genel anlamda, savaş sonrası toparlanmadan kaynaklanıyordu. Ayrıca Teşvik-i Sanayi Kanunu’ndan yararlanan işletmelerinin çoğunun sanayi kuruluşu sayılamayacak hayvancılık, tarım ve madencilik sektöründen olması kanunun hedefine ulaşmadığının bir göstergesiydi.</p>
<p>Kısacası Türkiye 1929 yılına girerken halen daha ekonomisinin büyük ölçüde tarıma bağlı olduğu, aile tipi çok küçük işletmelerden oluşan bir sanayi sektörüne sahip, özel sektörün teşvikinden umduğunu bulamayan bir ülke görünümü çiziyordu. Kriz öncesinde Türkiye’nin bütün kalkınma umudu dış ticaretin sağlayacağı yabancı döviz ile ulusal ekonomini bütçeye aktaracağı vergi gelirlerine bağlıydı. Yine de 1929 yılı için umut doluydu. Çünkü o yıl iklim koşullarının çok iyi gitmesi, ürün rekoltesinin yüksek olacağı ve buna bağlı olarak ekonominin olumlu bir seyir izleyeceğini intibaı bırakmıştı.</p>
<h2>1929 Ekonomik Krizinin Türkiye’ye Sıçraması</h2>
<p>Oysa 1929 yılında ABD’de başlayıp kısa sürede diğer ülkelere sıçrayan <a href="http://www.serenti.org/kara-persembe-1929-dunya-ekonomik-bunalimi-nasil-basladi/"><strong>1929 Dünya Ekonomik Krizi</strong></a> bu iyimser havayı bir anda sona erdirdi. Çünkü bu kriz o tarihe kadar dünyanın karşılaştığı en büyük ekonomik krizdi. Dünya ekonomileri üzerinde yıkıcı etkiler yaratan 1929 Buhranı Türkiye ekonomisinde de bazı sorunların doğmasına neden olmuştu. Her ne kadar olumsuz etkileri olsa da 1929 Krizi’nin Türkiye ekonomisi üzerindeki etkilerinin diğer ülkelerle karşılaştırıldığı zaman hafif olduğu görülür. <strong>Türkiye’nin 1929 krizinden diğer ülkelerden daha az etkilenmesinin nedenleri </strong>vardır:</p>
<ul>
<li>Türkiye’de pazar ekonomisinin henüz tam olarak gelişmemiş olması,</li>
<li>Dünya ekonomisiyle tam olarak bütünleşmemiş ve dolayısıyla dünya ticaretindeki payının önemsiz denecek bir seviyede olması,</li>
<li>Kendi kendine yeten bir ekonomi modeli benimsemiş olması,</li>
<li>Türkiye’nin ekonomik yapısının göreceli sağlam ve sade olması,</li>
<li>Diğer ülkelere göre yabancı fon miktarının Türkiye’de çok düşük olması,</li>
<li>Lozan Antlaşması ile 5 yıl boyunca kabul edilen % 13 gümrük vergisinin krizin öncesinde sona ermesi ve krizden önce Türkiye’nin gümrük vergisi oranlarını yükseltmiş olması.</li>
</ul>
<p>Yukarıda maddeler halinde verilen nedenlerden dolayı 1929 Krizi’nin Türkiye üzerindeki etkileri diğer ülkelere kıyasla çok daha az yıkıcı oldu. Yine de böylesi büyük bir krizden Türkiye’nin etkilenmemesi olanaksızdı.</p>
<p>Türkiye 1929 Krizi’nin etkilerini ilk olarak Türk Lirası’nın serbest kur rejimi ile bağlı olduğu İngiliz Sterlini karşısında oldukça hızlı değer kaybetmesiyle hissetmeye başladı. Dönemin ne basını ne de ekonomi kurmayları bu değer kaybının gerçek nedeninin ilk başta farkına varamamış, bunun o yıl ithalatta görülen patlamadan dolayı yaşandığını sanmıştı. Fakat krizin Türk ekonomisine en büyük yansıması, tarım ürünlerinin fiyatlarında meydana gelen ani ve yüksek düşüş olmuştur.</p>
<p>Fiyat düşüşleri uluslararası piyasalardaki düşüşlere bağlı olarak önce kendisini ihraç edilen tarım ürünlerinde gösterdi. Türkiye’nin en önemli tarım ürünleri olan buğday ve diğer tahılların fiyatlarında yüzde 60’ın üzerinde bir düşüş meydana gelmiş ve fiyatlar 30’lı yılların sonuna kadar bu düzeylerde kalmıştır. Örneğin 1928 yılında kilosu 15 kuruşa satılan buğday, 1931 yılında 5 kuruşa zor alıcı buluyordu</p>
<p>En önemli ihraç ürünleri olan tütün, kuru üzüm, fındık ve pamuğun fiyatları da ortalama yüzde 50&#8217;ye varan düşüşler yaşandı ve ancak 30’ların sonlarına doğru bu ürünlerin fiyatlarında bir miktar yükselme oldu.</p>
<p>Türkiye bu kriz ortamında tarım ihracatını tonaj olarak artırmayı başardı ancak uluslararası piyasalardaki fiyatlardaki düşüş nedeniyle ihracat değer olarak azaldı. Sanayi ürünlerindeki fiyat düşüşü ise gelişmiş ülkelerin aldıkları önlemler sayesinde tarım ürünlerine göre düşük düzeyde kaldığından ihraç malları çok ucuzlayan fakat ithal sanayi ürünlerine gereksinim duyan Türkiye aleyhine işlemiştir. Tarım ürünlerinin fiyatlarının % 60-70’e varan oranda düştüğü bu dönemde Türkiye’nin ithal ettiği sanayi ürünlerinin fiyatlarındaki düşüşün yalnızca % 10-27 dolaylarında kalması nedeniyle Cumhuriyet hükümetlerinin 1923’den beri gerçekleştirmeye çalıştıkları tarımda makineleşme çabaları büyük sekteye uğramıştır.</p>
<p>Ekonomisi tarıma bağlı olan ve çalışan işgücünün neredeyse % 70’inin tarım sektöründe çalıştığı bir ülkede, 1929 Ekonomik Krizi’nin etkisini en fazla hissedecek olanlar da doğal olarak geçimini tarımdan sağlayan çiftçilerdi. Ekonomik krizin bir sonucu sonucu tarım ürünlerinin fiyatlarında başlayan düşüş Türkiye ekonomisinde deflasyonist bir süreci başlatmıştı. 1918=100 bazlı TÜFE’ye göre hazırlanan veriler,  1929 yılında 90.26 düzeyine yükselen TÜFE’nin krizin ardından sürekli düşüş trendi izleyerek 1935 yılında 62.56 düzeyine kadar gerilediğini gösteriyordu.</p>
<p>Ürünlerin fiyatının sürekli düşmesiyle başlayan deflasyon ortamında, sattığı ürünler artık para etmeyen ya da elde ettiği kazanç geçinmesine yetmeyen çiftçilerin çoğu arazilerini ve hayvanlarını satarak başka işlerde çalışmak amacıyla kent ve kasabalara göç etmeye başladı. Bunun doğal sonucu, ekili alanların azalması ve birçok tarım işletmesinin kapanmasıydı.  Tarım arazilerinin fiyatları bu satış furyasında dip yaptı. Örneğin Adana’da kriz öncesinde dönümü 20-25 bin lira olan araziler artık dönümü en fazla 5 bin liradan el değiştiriyordu.</p>
<p>Ekonomik buhranın tarım kesiminde yarattığı bir başka tahribat ise çiftçilerin devlete ve bankalara olan kredi borçlarını ödeyememesiydi. Alacağını tahsil edemeyen Ziraat Bankası çiftçiye verdiği krediyi kesince, sermaye gereksinimini karşılayabilmek için çitçinin tefeci ve murahabacıya başvurmaktan başka çaresi kalmayınca oluşan sarmal döngü tarım kesimindeki çöküşün derinliğini arttırdı.</p>
<p>Ekonomik büyümenin eksiye döndüğü 1929 yılı sonrasında, dış ticarette hacminde de 1929 Krizi’nin etkisiyle yarıdan fazla düşüş yaşandı. Her ne kadar dış ticarette büyük bir daralma yaşansa da, ithalatın ihracata oranla çok daha fazla düşmesi nedeniyle 1929 yılında %60.6 olan ihracatın ithalatı karşılama oranının 1933 yılına gelindiğinde % 128.8 düzeyine yükselmesi olumlu bir gelişmeydi. Yine de 1929 Krizi’nin etkilerinin ilk hissedildiği dönemde ekonomi hem reel hem de spekülatif açıdan ciddi bir döviz bunalımı ile karşılaşmıştır. Bunun öncelikli nedeni, yeni uygulamaya giren 1499 sayılı gümrük tarifesinin resimleri çok fazla yükselteceğini düşünen spekülatörlerin yüklü miktarda mal ithal etmesi, kısmen de Osmanlı döneminden kalan borcun yıllık ilk taksitinin ödenmesiydi.</p>
<p>Krizin bir diğer etkisi ise zaten az sayılabilecek yabancı yatırımların tamamen kesilmesi oldu. Lozan Antlaşmasına ek olarak imzalanan Ticaret Sözleşmesi’ne göre Türkiye’nin; İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya’dan ithal edilecek mallarda uygulayacağı gümrük vergisi oranı 5 yıl süreyle en fazla % 13 olacaktı. 1928 yılında bu süre dolduğunda Türkiye gümrük vergisi oranlarını yükseltmiş, gümrük vergilerinin artırılması nedeniyle bazı yabancı firmalar Türkiye’de yatırım yapmak için çalışmalara başlamıştı. Örneğin Ford Motor kriz öncesinde hükümet yetkilileri ile bir antlaşma imzalayarak İstanbul’da otomobil, kamyon, traktör, uçak malzemesi üretimi ve montajı yapacak bir fabrika kurmayı kararlaştırmıştı. Krizle birlikte bu plan da rafa kalktı. Hükümet, yalnızca birinci beş yıllık kalkınma planı için Sovyetler Birliği’nden ve 1938’de yapımına başlanan bir demir çelik fabrikası için İngiltere’den sermaye bulmakta başarılı olabildi.</p>
<p><strong>1929 Krizinin Türkiye ekonomisi üzerindeki etkileri</strong> 1929-1933 yılları arasındaki ekonomik verilere bakarak da rahatlıkla anlaşılabilir:</p>
<table width="604">
<tbody>
<tr>
<td width="47"><strong>Yıl</strong></td>
<td width="95"><strong>Dış Ticaret Hacmi TL</strong></td>
<td width="113"><strong>İhracatın İthalatı<br />
Karşılama Oranı (%)</strong></td>
<td width="104"><strong>Dış Tic. Dengesi<br />
Milyon USD</strong></td>
<td width="76"><strong>KBMH USD</strong></td>
<td width="57"><strong>GSYH<br />
Artışı %</strong></td>
<td width="113"><strong>GSYH<br />
(Milyon TL)</strong></td>
</tr>
<tr>
<td width="47"><strong>1929</strong></td>
<td width="95">411.000.000</td>
<td width="113">60.6</td>
<td width="104">-48.7</td>
<td width="76">74</td>
<td width="57">27</td>
<td width="113">2073</td>
</tr>
<tr>
<td width="47"><strong>1930</strong></td>
<td width="95">299.000.000</td>
<td width="113">102.6</td>
<td width="104">1,8</td>
<td width="76">55</td>
<td width="57">-23,8</td>
<td width="113">1581</td>
</tr>
<tr>
<td width="47"><strong>1931</strong></td>
<td width="95">253.000.000</td>
<td width="113">100.5</td>
<td width="104">0,3</td>
<td width="76">48</td>
<td width="57">-12</td>
<td width="113">1392</td>
</tr>
<tr>
<td width="47"><strong>1932</strong></td>
<td width="95">187.000.000</td>
<td width="113">117.8</td>
<td width="104">7,3</td>
<td width="76">39</td>
<td width="57">-15,8</td>
<td width="113">1171</td>
</tr>
<tr>
<td width="47"><strong>1933</strong></td>
<td width="95">171.000.000</td>
<td width="113">128.8</td>
<td width="104">13,0</td>
<td width="76">45</td>
<td width="57">-2,5</td>
<td width="113">1141</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<h2>1929 Ekonomik Krizine Karşı Türkiye’nin Aldığı Tedbirler</h2>
<p><strong>Türkiye’nin 1929 Dünya Ekonomik Krizi’ne karşı aldığı tedbirler maddeler halinde</strong> şöyle özetlenebilir:</p>
<ul>
<li>Liberal ekonomi politikasının terk edilip <a href="http://www.serenti.org/devletcilik-ilkesi-nedir-ne-degildir/">Devletçilik İlkesi </a>doğrultusunda devlet eliyle sanayileşmeye ağırlık verilmesi,</li>
<li>Miktar sınırlamaları ve gümrük vergilerinin yükseltilmesiyle ithalatın azaltılmaya çalışılması,</li>
<li>Dış ticarette kliring ve trampa sistemlerinin benimsenmesi,</li>
<li>Türk parasının istikrarını korumak için <a href="http://www.serenti.org/merkez-bankasinin-kurulus-oykusu/">Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın kurulması</a> ve 1567 sayılı Türk Parası’nın Kıymetini Koruma Kanunu’nun çıkarılması,</li>
<li>Devletin çiftçiden doğrudan alım yapmaya başlayarak ürün fiyatlarının daha da düşmesini engellemek,</li>
<li>Yerli malı kullanımını teşvik için Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti’nin kurulması,</li>
<li>Lozan Antlaşması ile Türkiye’nin üstlendiği Osmanlı borçları için yeni bir ödeme planı yapılması.</li>
</ul>
<p>1929 Ekonomik Krizi’nin Türkiye’nin ekonomi politikalarında yarattığı en büyük değişiklik, o tarihe kadar uygulanmakta olan kısmen liberal ekonomi politikalarının terk edilip Devletçilik ilkesinin yaşama geçirilmesi oldu. Bunalım kapitalist ülkelerde büyük yıkıma neden olurken; Sovyetler Birliği uyguladığı planlı ve dışa kapalı ekonomi modeliyle 1929 Krizi’nden Batılı kapitalist ülkelere oranla çok daha az etkilenmiş hem de sanayileşmede büyük ilerlemeler kaydetmişti.</p>
<p>Türkiye’de ise durum Sovyetler Birliği’nin tam tersiydi. Özel girişimin dinamizmi sayesinde sanayileşmenin ve buna bağlı olarak kalkınmanın gerçekleşeceği umulmuş ve devletin olanaklarıyla özel girişim teşvik edilmişti. Fakat dönemin sonunda tatmin edici sonuçlar alınamadı; daha doğrusu elde edilen başarılar yönetici kadronun beklentilerinin çok altındaydı. Çünkü sanayinin gelişme hızı, ekonominin tüm diğer sektörlerinin oldukça altında kalmıştı. Bu büyüme ise cılız Osmanlı sanayisinin yapısı aynen muhafaza edilerek ve daha çok savaş koşullarının oluşturduğu artı kapasitenin yeniden üretime yönelmesinden başka bir şey değildi.</p>
<p>1927 yılında yapılan sanayi sayımı, mevcut 65.245 işyerinden 23.316’sında yalnızca 1 kişinin çalıştığını gösteriyordu. Yani işyeri sahibi dışında başka hiçbir çalışanı yoktu. Yine bu sanayi kuruluşlarının % 36’sında 2 ya da 3 kişi çalışıyordu. Sanayileşme açısından oldukça kötü olan bu tablo, dışa açık ekonomi koşullarında, özel girişime dayalı sanayileşme politikasının başarısızlıkla sonuçlandığının kanıtıydı.</p>
<p>Bütün bu yaşananlar liberal sisteme duyulan güveni sarstı, önder kadroların liberal ekonomiye bir alternatif olarak ortaya çıkan planlı ekonomiye ilgi duymalarına ve benzer bir iktisat politikasının Türkiye’de uygulanabilirliği ve başarı şansı üzerinde düşünmelerine neden oldu. Bu nedenle 1929 Krizi’nden sonra uygulanmaya başlayan ekonomi politikasının üç temel belirleyici özelliği olduğu söylenebilir: Korumacılık, Devletçilik, Planlama.</p>
<p>1930 yılından başlayarak devletin ekonomiye müdahalesini sağlayan yasalar peş peşe çıkarılmaya başladı. <strong>1931 yılında Devletçilik İlkesi CHP parti programının bir parçası oldu</strong>. Devletçilik ilkesinin öncülüğüyle sanayileşme hamlesi yolunda atılan ilk adım, Devlet Sanayi Ofisi ve Türkiye Sanayi Kredi Bankası&#8217;nın kapatılarak bunların yerine 1933 yılında Sümerbank’ın kurulması oldu. Ardından, ülkenin yeraltı kaynaklarını işletmek ve değerlendirmek, sanayinin gereksinim duyduğu madenleri, endüstriyel hammaddeleri, enerjiyi sağlamak ve bunları gerçekleştirmek için gereken sermayenin toplanacağı her türlü bankacılık işlemini yapması için 14 Haziran 1935 tarihinde Etibank kuruldu.</p>
<p>Planlı ekonomi dönemine geçiş, 1933’te hazırlanan sanayileşme programının ilkeleri çerçevesinde ve Sovyet danışmanların yardımıyla 1934 yılında uygulamaya konulan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile başladı. Bu planla ithal ikamesi yöntemiyle yerli kaynakların kullanımını artırarak ithalatın GSMH içerisindeki payının azaltılması ve yatırımların artırılması hedefleniyordu. 1938 yılında başlatılan ikinci beş yıllık planın uygulanmasına ise, II. Dünya Savaşı nedeniyle ara verildi. Bu dönemde devlet, özel girişimlerin sermaye eksikliğinden dolayı yatırım yapamadığı alanlarda büyük yatırımlar yapmaya başladı. 30’ların sonuna gelindiğinde devlet, demir-çelik, dokuma, şeker, cam sanayii, çimento, kamu tüketim hizmetleri ve madencilik gibi bazı kilit sektörlerde önemli, hatta en önemli üretici konumuna gelmişti. 1929 yılında cari fiyatlarla ulusal gelirin % 9,9’unu sağlayan sanayi kesiminin payının 1939’a gelindiğinde % 18,3’e çıkması devletçilik ilkesiyle başlayan sanayileşme hamlesinin başarısını gözler önüne seriyordu. Üstelik bu dönemde devlet yalnızca yeni sanayi tesisleri kurmakla kalmamış, ekonomide yaşanan tüm sıkıntılara karşın yabancı şirketlerin elinde bulunan işletmelerde de (demiryolu, kömür, elektrik, gaz vb) devletleştirme uygulamıştı. Ayrıca 1920’li yıllarda özel girişime devredilen birçok devlet tekeli de devletleştirme kapsamında geri alındı.</p>
<p>Hükümetin 1930’lu yıllarda uygulamaya koyduğu makroekonomik politikaların ise genişleyici nitelikte olduğu söylenemez. Maliye ve para politikaları bakımından devletçiliğin geniş kapsamlı göstergelere etkisi oldukça sınırlı kalmıştır. Devletin gelir ve giderleri 20’lerin sonunda GSYH’nin yaklaşık yüzde 13-15’ine denk iken, bu değer 30’larda yalnızca yüzde 17-19’a yükselmiştir. Bütün olarak bakıldığında, bu yıllarda devlet bütçesi denkti ve tasarrufu arttırmak ve enflasyonu dizginlemek amacıyla para basmaktan özellikle kaçınılmıştı.</p>
<p>Dış ticarette yaşanan bunalımın ciddiyeti, hükümeti korumacılığa yönelerek dış ticaret ve kambiyo alanını daha fazla denetlemesi gerektiğine inandırdı. Miktar sınırlamalarına ek olarak ithal edilen gıda maddeleri ve mamul tüketim mallarına uygulanan gümrük tarife oranları da önemli ölçüde yükseltildi; fakat tarım ve sanayi makine ve akşamı ile sanayi hammaddeleriyle ilgili tarife oranları daha düşük tutuldu. İthalata uygulanan ortalama gümrük tarife oranları yüzde 13’ten yüzde 46’ya yükseltildi. 18 Aralık 1929&#8217;da halkı yerli malı kullanmaya teşvik etmek, tasarrufa alıştırmak, yerli malların arzını artırmak hedefiyle Ankara&#8217;da Atatürk’ün himayesinde <strong>Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti</strong> kuruldu. Cemiyetin ilk üyesi olan Atatürk’ün öncülüğünde çalışmalarına başlayan kurum, düzenli olarak &#8220;Vatandaş yerli malı kullan!&#8221;, &#8220;Vatandaş para biriktir!&#8221; sloganları ile bütün okullarda &#8220;Tasarruf Haftaları&#8221; düzenlemiş ve yerli malı kullanımını teşvik etmek için ülke çapında sergiler açmıştır.</p>
<p>Bu düzenlemelere ek olarak 25 Şubat 1930 tarihinde döviz alım ve satımını düzenleme, tahdit etme ve gerekli önlemleri alma konusunda hükümete yetki veren 1567 sayılı Türk Parası’nın Kıymetini Koruma Kanunu ve Türk lirasının değerinin korunmasıyla dolaylı olarak ilgili &#8220;Ticarette Tağşiş&#8217;in Men-i ve İhracatın Murakabesi ve Korunması Hakkında Kanun&#8221; da 6.10.1930 tarih ve 1705 sayı ile kabul edildi. Bu dönemde yasal düzenlemelerden bir diğeri de dış ticaret ile ilgili olarak 22.7.1931 gün ve 1873 sayılı “Ticaret Mukavelesi ve Modüs Vivendi Akdetmeyen Devletler Ülkesinden Türkiye&#8217;ye Yapılacak İthalata Memnuiyetler veya Tahdid veyahut Takyitler Tatbikine Dair Kanun”un kabul edilmesiydi. Bu üç yasadan ilki spekülasyona yönelik girişimleri denetim altına almaya amaçlıyor, ikincisi, ihracatçılara bazı yaptırımlar getiriyor, üçüncüsü de ithalat­çı tüccarı denetim altına almayı amaçlıyordu.</p>
<p>Bu tedbirlerin sonucu olarak ithalat hacminin GSYH’deki payı 1928/1929’da yüzde 14,4’ten 1932/1933’te yüzde 8,7&#8217;ye ve 1938/1939’da da 6,8’e kadar inerek çarpıcı biçimde geriledi.</p>
<p>Türkiye bir yandan ithalatı azaltıcı önlemler alırken, diğer taraftan ihracatı artırmak için çeşitli düzenlemelere gitti. 1934 yılında hem ihracatı teşvik hem de ihraç edilen mallarda belli bir kalite standardını sağlayarak Türk ürünlerinin uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü artırmak amacıyla TÜRKOFİS kuruldu. Kurum aynı zamanda yeni pazarlar bulma konusunda da görevlendirildi.</p>
<p>Parasal alandaki sorunların çözümü için atılan bir diğer adım ise 11 Haziran 1930 tarihinde 1715 sayılı kanunla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Yasası’nın yürürlüğe girmesi ve 1931 yılında TCMB&#8217;nın fiilen çalışmaya başlaması oldu. Hükümet böylece para ve kambiyo politikaları oluşturmaya yarayacak bir ekonomi aracına kavuştu.</p>
<p>1929 yılında başlayan ödemeler dengesi sorununun bir dizi başka etkisi daha olmuştu. Birincisi, ticaret açıkları ve ödemeler dengesi sorunlarıyla ilgili kaygılar, hükümeti giderek artan biçimde, 1930’lu yıllarda dünyada yaygın bir eğilim olan, kliring ve trampa anlaşmaları yapmaya ve ikili ticarete yöneltti. 30’lu yılların ikinci yarısına gelindiğinde, ülkenin dış ticaret hacminin yüzde 80’den fazlası artık kliring ve karşılıklı kota sistemleri ile gerçekleşiyordu. Bu ikili düzenlemeler, aynı zamanda Güneydoğu Avrupa’ya yönelik bilinen stratejisinin bir parçası olarak Türk ihraç mallarına daha uygun fiyat vererek kendi safına çekmek isteyen Nazi Almanya’sının Türkiye’nin 1 numaralı dış ticaret ortağı olmasını sağladı. Almanya’nın Türkiye’nin ihracatındaki payı, 1931-1933 arasında yüzde 13’ten 1937-1939 arasında ortalama yüzde 40’a yükseldi. Benzer biçimde, Türkiye’nin ithalatındaki payı, 1931-1933 arasında yüzde 23 iken, 1937-1939 arasında yüzde 48’e yükseldi.</p>
<p>Hükümetin ödemeler dengesi konusunda duyduğu kaygının ikinci sonucu dış borç ödemelerinin durdurulması ve ilk yıllık taksit ödemesinin yapıldığı 1929’dan sonra yeni bir ödeme programı belirlenmesini istemesiyle sonuçlandı. Ardından başlayan pazarlıklar, gerek dünya ekonomisinin yaşadığı bunalımın gerekse borçlu diğer ülkelerin de yeni ödeme programına sıcak bakmalarıyla 30’ların geri kalanında ödenmesi gereken yıllık taksit miktarları yarıdan fazla azaldı.</p>
<p>1929 Krizi’nden en çok etkilenen tarım kesiminin sorununa devletin bulmaya çalıştığı çözümlerden ilki, 1932 yılından itibaren buğday ve tütün alımlarında doğrudan ve dolaylı fiyat destekleme programlarını başlatmasıydı. Hükümet önce Ziraat Bankası, ardından bu amaçla 1938 yılında kurulan bağımsız bir kurum olan Toprak Mahsulleri Ofisi aracılığıyla köylüden buğday satın almaya başladı.</p>
<p>Yine 1935 yılında 2836 Sayılı yasa ile Tarım Kredi Kooperatifi Kanunu kabul edildi. Çıkarılan bu yasayla hedeflenen, Tarım Kredi Kooperatifleri aracılığıyla çiftçilerin kısa ve orta vadeli kredi gereksinimlerini karşılayarak tefecilerin eline düşmesini engellemek, yeni tarım tekniklerini öğreterek ve daha yüksek randıman veren tohum cinslerini teşvik ederek tarımdaki verimliliği artırmaktı.</p>
<p>Ne var ki 1930’ların sonuna kadar devlet eliyle yapılan alımlar sınırlı düzeyde kaldı ve herhangi bir yılda elde edilen buğday rekoltesinin yüzde 3’ünü geçmedi. Bu alımlar buğday fiyatlarının daha da fazla düşmesini engellediyse de tarım sektöründe çalışanların karşı karşıya kaldığı ticaret hadlerindeki gözle görülür bozulmayı tersine çevirmeye yeterli olamadı.</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/1929-dunya-ekonomik-krizi-turkiyeyi-nasil-etkiledi/">1929 Dünya Ekonomik Krizi Türkiye’yi Nasıl Etkiledi?</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/1929-dunya-ekonomik-krizi-turkiyeyi-nasil-etkiledi/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>2</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Osmanlı Hareminin Bilinmeyenleri</title>
		<link>http://www.serenti.org/osmanli-hareminin-bilinmeyenleri/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/osmanli-hareminin-bilinmeyenleri/#comments</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 03 Feb 2017 05:04:52 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Osmanlı Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Türk Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[cariye]]></category>
		<category><![CDATA[Dârüssaâde]]></category>
		<category><![CDATA[hadım]]></category>
		<category><![CDATA[harem]]></category>
		<category><![CDATA[Harem-i Hümayun]]></category>
		<category><![CDATA[ikbal]]></category>
		<category><![CDATA[Kızlar Ağası]]></category>
		<category><![CDATA[kölelik]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5695</guid>

					<description><![CDATA[<p>Harem sözcüğünün anlamı belli. Bir evde, kadınları özgü daire. Lugat manası ise yasak yer. Arapça haram ve mahrem sözcüğü ile aynı kökenden gelme. Sonuna Humayun sıfatı da eklenince, Harem-i Hümayun’un Osmanlı padişahına ait olacağı kolaylıkla anlaşılabilir. Harem-i Hümayun’un diğer adı ise Dârüssaâde’dir. Haremin amacı, ister bir evde olsun ister padişah sarayında, özel yaşamın yabancı gözlerden [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/osmanli-hareminin-bilinmeyenleri/">Osmanlı Hareminin Bilinmeyenleri</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p><strong>Harem</strong> sözcüğünün anlamı belli. Bir evde, kadınları özgü daire. Lugat manası ise yasak yer. Arapça haram ve mahrem sözcüğü ile aynı kökenden gelme. Sonuna Humayun sıfatı da eklenince, <strong>Harem-i Hümayun</strong>’un Osmanlı padişahına ait olacağı kolaylıkla anlaşılabilir. <strong>Harem-i Hümayun’un diğer adı ise Dârüssaâde</strong>’dir. Haremin amacı, ister bir evde olsun ister padişah sarayında, özel yaşamın yabancı gözlerden uzak tutulması ve kadınların korunmasıdır.<span id="more-5695"></span></p>
<p>Türk geleneklerinde Osmanlı’ya kadar harem benzeri bir kurum yoktur. Osmanlı’da da harem kurumunun hangi tarihte kurulduğu kesin olarak belli değildir. Ama kabul edilen, haremin temellerinin Orhan Gazi’nin hükümdarlığı döneminde (1326-1360) atıldığı ve Fatih Sultan Mehmet’in hükümdarlığı döneminde (1451-1481) ise kurumsal bir kimlik kazanmaya başladığı ve III. Murat döneminde (1574-1595) kurumsallaşmasını tamamladığıdır.</p>
<p>Osmanlı hareminin kökeni Bizans’a dayanmaktadır. Bizans’la yakın ilişkiler kurulmasının ardından harem kurumu Osmanlılarca öğrenilmiş ve daha önceki ilişkilerinde İran&#8217;da da benzerine tanık olduklarından kolaylıkla benimsenmiştir. Ve İstanbul’un fethinin ardından Osmanlı’nın Bizans’ın bazı kurumlarını kendisine entegre etmeye başlamasıyla harem kurumsal olarak kimlik kazanmaya başlamıştır. Bu dönemden itibaren de Türk kızları ile evlenmek yerine <a href="http://www.serenti.org/osmanli-padisahlari-neden-yabanci-kadinlarla-evlendiler/">padişahların yabancılarla evlenmesi</a> yani cariyelerle evlenmesi gelenek haline geldi. Kanuni dönemine kadar harem Beyazıt’taki Eski Saray’daydı. Yani Topkapı Sarayı’nın dışında. <a href="http://www.serenti.org/hurrem-sultan-entrika-ve-hayirla-gecen-bir-yasam/">Haseki Hürrem Sultan</a>’la birlikte harem de Topkapı Sarayı’na taşındı.</p>
<p>Osmanlı sarayı Harem, Enderun ve Birun adı verilen üç ayrı kurum tarafından yöneliyordu. Harem padişahın, zevceleri, odalıkları, çocukları, hanedan üyelerinden diğer bir kaç akrabası ile birlikte yaşadığı saray kısmıydı. Harem belki de sarayın en önemli kısmıydı. Hareme, orada yaşayan şehzadeler dışında başka hiç bir erkek adım atamazdı. Harem ağaları hariç elbette. Padişah ya da orada yaşayan şehzadeler dışında hareme bir tek siyah ya da beyaz harem ağaları girebilirlerdi. Zaten görevleri de buradaydı. Çok ender olarak da hekimler giriyor ama bazen girdiklerine pişman oluyordu. Örneğin Kanuni Sultan Süleyman’ın kızı Mihrimah Sultan hastalandığında hareme bir İspanyol hekim getirilmiş, çarşaf yığınının altında yalnızca kolu görünen Sultan’ın nabzını ölçmek isteyen hekim, Mihrimah Sultan’ın elini tutunca yaka paça dışarı atılmıştı.</p>
<p>Harem-i Hümayun’un fahri yöneticisi Valide Sultan yani padişahın annesi, yoksa Baş Kadın Efendi (padişahın ilk kadını) idi. Gerçekte ise bu muazzam kurum, halk arasında Kızlar Ağası denilen, resmi adı “Dârü’s Saâdeti Şerife Ağası” olan <strong>Dârüssaâde Ağası</strong> ve Başhazinedar Usta adı verilen kadın tarafından yönetilirdi. Kızlar Ağası ile Başhazinedar Usta, kendi cinslerinden yüzlerce yardımcıyla birlikte Osmanlı haremini yönetirlerdi.</p>
<p>Kızlar Ağası önceleri beyaz, sonraları siyah hadımlardandı. Osmanlı protokolünde şeyhülislamla vezirler arasında gelirdi. Başhazinedar Usta ise vezir derecesine eşit rütbedeydi. Kızlar Ağasından devlet hizmetine geçilemezdi. Kızlar Ağası azledilince ya Mısır’a gidip ömrünün geri kalanını orada geçirir ya da vakıflarının idaresi için Mekke veya Medine’ye giderdi. Zaten Osmanlılar’da harem dışında yüksek rütbeli devlet adamı yok gibidir.</p>
<p>Başhazinedar Usta denen ihtiyar cariye de bu görevden uzaklaşırsa, İstanbul’da bir konağa veya padişah saraylarından birine çekilip ömrünü tamamlardı.</p>
<p>Tıpkı diğer İslam devletlerinde ve Ortaçağ Türk devletlerinde olduğu gibi Osmanlılarda da Çelebi Mehmet döneminde hadımlar devlet hizmetinde kullanılmaya başlandı. Bu hadımlar beyaz hadımlar (akağalar) ve zenci hadımlar (karaağalar) olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Beyaz hadımlar Macarlardan Almanlardan ve Slavlardan sağlanırken, zenci hadımlar çoğunlukla Habeşistan ve Sudan’dan gelirdi.</p>
<h2>Hadım Etme</h2>
<p>Esir tüccarları tarafından yakalanan ve harem ağası olacak çocuklar İstanbul’a gelmeden önce Mısır gibi sıcak bölgelerde hadım (iğdiş) ediliyordu. Peki geleceğin harem ağaları nasıl iğdiş ediliyordu? <strong>Hadım etme</strong>nin birkaç yolu vardı:  ezme, vurma, kesme, içe itme, testisleri kesme gibi. En çok uygulananı ise kesme yöntemiydi. Bu yöntemde erkeğin cinsel organı bir iple sıkıca bağlanıyor, kangren olduktan sonra da kesiliyordu. İyileşme için ise dönemin en iyi tedavi yöntemi olan kızgın toprak ile dağlama yöntemi uygulanıyordu. Bu amaçla, hadım edilenler içinde boğazına kadar kuma gömülenler de olurdu.</p>
<p>Bu yöntem henüz tam olarak ergenliğe ulaşmamış çocuklar üzerinde uygulandığından, hadım edilen çocukların bir kısmının ergenliğe geçişle birlikte cinsel işlevlerine yeniden kavuştuğu tarihsel kayıtlardan anlaşılmaktadır.</p>
<p>Akağalar sarayın Enderun bölümünün başladığı yer olan ve Bâbüssaâde denilen kapısında görevli olduklarından dolayı kendilerine Bâbüssaâde ağaları, siyah hadımlar ise sarayın asıl harem bölümünde görevlendirildikleri için Dârüssaâde ağaları olarak adlandırılırdı. 1582 yılına kadar Kızlar Ağası Bâbüssaâde ağa­ları arasından seçilir ve Dârüssaâde ağaları bunların emri altında hizmet görürdü. Bu tarihte III. Murat, Habeşli Mehmet Ağa’yı Kızlar Ağası yaptı ve Osmanlı İmparatorluğu yıkılana kadar da haremin yönetimi hep siyah Kızlar Ağası’nın elinde kaldı.</p>
<p>Beyaz hadımlardan devlet adamları, bu arada bir kaç vezir-i azam çıktığı halde, siyahi hadımlardan hiç bir devlet adamı yapılmamış, kendilerine yalnız harem hizmetleri ve vakıflarla ilgili belirli hizmetler verilmiştir.</p>
<p>II. Abdülhamit 1876’da tahta çıkınca Kızlar Ağasını resmi ve siyasi işlerden çekti ama protokoldeki yerini ve rütbesini değiştirmedi. Fakat Kızlar Ağasının devlet ve siyaset işlerine karışması dönemi kapanmış oldu. 1908 yılında Meşrutiyet’in İlanı’ndan sonra Kızlar Ağasının protokol mevkii de kalmadı.</p>
<p>Birkaçı olumlu, ama çoğu olumsuz siyasi roller oynayan Kızlar Ağasının birçoğu da siyasete karışmadılar. İçlerinde çok büyük hayır sahipleri olduğu gibi büyük ölçüde rüşvet alanları hatta vezir tayin ettirecek kadar siyasi kudret sahibi olanları da vardı. Hâsılı Osmanlı tarihi her tipte Kızlar Ağası gördü. I. Mahmut devrinde (1730 &#8211; 1754) I. Beşir Ağa ile II. Beşir Ağa sadrazamlığa kendilerine yakın adamların gelmesini sağlayacak kadar siyasi nüfuz kazandılar. Padişah değişince âdet, Kızlar Ağası’nın padişahtan izin isteyip Mısır’a, genellikle Mısır’da Kahire’ye gidip orada yaşamını tamamlaması idi. Mekke ve Medine’yi tercih edenleri de olurdu.</p>
<p>Hazinedarların ve dolayısıyla Başhazinedar Usta’nın büyük çoğunlukla politika ile hiç ilgisi olmamıştır. Hatta halk, sarayda bu derecede önemli bir kadın görevli bulunduğunu bilmezdi. Adları resmi sâlnâmelere de geçmezdi. Bu nedenle Başhazinedarların çoğunun adlarını bilmiyoruz.</p>
<p>Hazinedar cariyelerin sayısı en çok 12 olurdu. Her hazinedarın da daha genç cariyelerden birer yardımcısı vardı. İkinci hazinedar, her gece padişah uyuduktan sonra, yatak odasının kapısını kilitlerdi.</p>
<p>İlk beş hazinedar, serbestçe padişahın yatak odasına kadar giderlerdi. Gözdelerin, hatta ikballerin protokol dışı hareketlerini kendilerine ihtar ederlerdi. Başhazinedar Usta, Kadın Efendilere bile yol gösterirdi. Bir Kadın Efendinin, Baş Hazinedar Usta’nın uyarılarını ciddiye almamasına olanak yoktu. Çünkü padişah adına konuşur ve yüzyıllardan gelen yasaları ve gelenekleri bildirirdi. Başhazinedar Usta, son derece karmaşık olan Osmanlı saray âdetlerini, terbiye ve görgü kurallarını en ince ayrıntısına kadar ezbere bildirdi.</p>
<p>Merasimlerde Başhazinedar Usta, birer eşi sadrazamda ve Hasodabaşında olan altın mühr-i hümayunu altın kordonla boynuna asardı. Töreni, böylesine bir salâhiyetle yönetirdi. Elbette onun yönettiği tören, padişahla ileri gelen Osmanlı hanımları arasındaki törendi. Harem dışındaki hiç bir törende bulunmazdı.</p>
<p>Hazinedarlar, yardımcıları ve her hazinedarın dairesinde hizmet eden cariyelerin dışında, haremin cariyelerden oluşan daha birçok bölümü vardı. Bu cariyeler -protokol sırasıyla- şu gruplarda toplanırlardı:</p>
<ul>
<li>Çamaşırçılar</li>
<li>İbrikdarlar,</li>
<li>Çeşniyârlar,</li>
<li>Kahveciler,</li>
<li>Kutucular,</li>
<li>Kilerciler,</li>
<li>Şerbetçiler.</li>
</ul>
<p>Sanıldığı gibi, cariyeleri Kızlar Ağası ve onun maiyetindeki Habeş hadım ağaları değil, hazinedarlar idare ederlerdi. Kızlar Ağası ve maiyetindeki ağalar, daha çok haremin dış dünya ile ilgilerini düzenlerdi. Aslında Kızlar Ağası’nın birçok muazzam vakfı yönetmek gibi önemli dış görevleri de vardı. Örneğin 1668 yılında Kızlar Ağası tam 313 vakfın yönetiminden sorumluydu.</p>
<p>Nihayet Harem-i Hümayun’da, padişahın ebesi, dadısı ve dayesi yani sütninesi bulunurdu. Padişahı doğurtan ebe, padişah tahta geçer geçmez sarayda daire sahibi olurdu. Bunlar şehzade ve sultanları kucaklarına aldıkları, emzirdikleri için, manevi pâyeleri yüksekti ve hürmet görürlerdi. Sadrazamlarla evlenmiş, bir ikisi siyasete bile karışmış padişah ebe, dadı ve dayeleri vardır.</p>
<h2>Hareme Cariyeler Nasıl Seçilirdi?</h2>
<p><img decoding="async" class="wp-image-4819 size-full alignright" title="Hareme alınacak cariyelerin bir kısmı köle pazarlarından seçilirdi." src="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_kole_pazari.jpg" alt="Osmanlı'da köle pazarı" width="350" height="227" srcset="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_kole_pazari.jpg 350w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_kole_pazari-150x97.jpg 150w" sizes="(max-width: 350px) 100vw, 350px" />Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, hareme alınan tüm kızlar yalnızca padişahla cinsel ilişki kurmak için alınmazdı. Bu durum, Türk toplumunda yıllardan beri yanlış anlaşılagelmiş bir konudur.  Zira cariyelerin büyük bir bölümü hareme ve padişaha özel işlerinde hizmet etmek için saraya alınırdı. Gelen cariyelerin çok azı, eğer talihliyse burada sıkı bir disiplin altında yıllarca süren bir eğitimin ardından genellikle Valide Sultan tarafından padişaha takdim edilir; çoğunu ise padişah belki de hiç görmezdi. Çoğu da padişahı göremezdi. Çünkü padişah haremde olduğu zaman cariyelerin haremde serbestçe dolaşmalarına izin verilmezdi. Cariyeler padişah haremde olduğu zaman kendi odalarına çekilir, padişahın yolu üzerindeki odaların kapıları kapatılır, padişah da haremde olduğu belli olsun diye ses çıkartan yüksek topuklu takunyalar giyerdi. Cariyeler yalnızca padişah isterse onun huzuruna çıkabilirlerdi.</p>
<p>Osmanlı haremindeki kadınların sayısı dönemine göre değişiklik gösterir. Peki haremdeki kadınların sayısı ne kadardı? Örneğin Fatih Sultan Mehmet ve Kanuni Sultan Süleyman döneminde <strong>haremdeki cariyelerin sayısı</strong> 300&#8217;ün altındaydı. Cinselliğe son derece düşkün olduğu bilinen III. Murat döneminde ise bu sayı 1100-1200 civarındaydı. 1. Mahmut döneminde 456, Abdülmecit döneminde 688, Avcı Mehmet döneminde 700&#8217;den fazla ve  Abdülaziz döneminde 809.</p>
<p>Hareme alınacak cariyeler başlıca üç kaynaktan sağlanırdı:</p>
<ul>
<li>Yapılan savaşlar sonrası düşman ülkelerde esir alınan kızlar,</li>
<li>Yüksek rütbeli devlet görevlilerinin padişaha armağan ettiği kızlar</li>
<li>Gümrük Emini tarafından esir pazarından satın alınan kızlar.</li>
</ul>
<p>Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş ve yükseliş dönemlerinde, yani savaşla birçok yeni toprak parçasının Osmanlı sınırlarına katıldığı dönemde cariyeliğin başlıca kaynağı savaş sırasında ele geçirilen bu savaş esirleriydi. Yasalara göre esirlerin beşte biri hükümdarın hissesine düştüğünden, harem de Macar, Leh, Yugoslav cariyelerle dolup taşıyordu. Örneğin II. Murat Belgrad’ı fethettiğinde o kadar çok savaş esiri alınmıştı ki, güzel bir cariye bile bir çift çizme fiyatına zor satılır olmuştu. Duraklama dönemiyle birlikte bu kaynak da büyük ölçüde kurudu. Daha çok esir pazarlarına yönelmeye başlandı.</p>
<p>Esir pazarlarından hareme alınacak cariyelerin bir kusuru olup olmadığının anlaşılması için çırılçıplak soyulur, büyük bir titizlikle uzman kadınlar tarafından incelenirdi. Kızların değeri, yaşına, güzelliğine, hünerlerine göre belirlenirdi. Bir dişinin olmayışı ya da saçlarının olmayışı fiyatının büyük ölçüde düşmesi demekti. İçlerinde hasta olduğu anlaşılanlar derhal satıcıya geri gönderilir, diğerleri ise bir kez daha incelemeye tutulurdu. Örneğin horlayanlar, ayağı kokanlar ya da uykusu sırasında sayıklayanlar ya geri gönderilir ya da fiyatlarında indirim yaptırılırdı. Bu cariyeler içinde dilsizlerin, maskaraların, zencilerin ve cücelerin bulunması aslında tüm cariyelerin yalnızca padişahla haremde cinsel ilişki kurması için alınmadığının da bir kanıtıdır. Çünkü saraya alınan cariyelerin makbuzları incelendiğinde, içlerinde yaşlı kadınların, sütannelerinin ve dadılık yapacak eğitimli kadınların da bulunduğu görülecektir. Kısacası <strong>Osmanlı haremine giren cariyeleri iki sınıfa ayırmak mümkündür:</strong> Hizmet etmek için alınanlar, padişaha eş olabilmesi için alınanlar.</p>
<p>Uzun yıllar boyunca hareme alınan cariyelerin neredeyse tamamı Macar, Rus, Yugoslav, Slav ya da Leh gibi Hristiyan kökenli olurlardı. Çünkü bunlar eğitimleri sırasında kökenlerini unutur, adeta bir Türk gibi düşünmeye ve yaşamaya başlarlardı. Fakat II. Mahmut’un saltanatı döneminde bu uygulamaya son verildi. Çünkü II. Mahmut’un annesi Nakşidil Sultan kökenini unutmamış ve ölüm döşeğinde iken oğluna Hristiyan olarak ölmek istediğini ve bunun için saraya bir papaz getirilmesini istemişti. Bu olaydan sonra hareme yalnızca Müslüman olan Gürcü ve Çerkez kızlar alınmaya başlandı.</p>
<p>Hareme ilk kez giren bu cariyelere “acemi” adı verilirdi. Saraya alınan, eğitim ve terbiyeleri uzun zaman devam eden ve “acemi” denen bu cariyelerin en yüksek âmiri “Kadın Kâhyâ” denilen yaşlı bir cariye idi.</p>
<p>Cariyeler eğitimleri sırasında önemli elemelerden geçerek daha üst sınıflara yükselirdi:</p>
<ul>
<li>Acemi,</li>
<li>Şâkird,</li>
<li>Usta,</li>
<li>Gedikli.</li>
</ul>
<p>Hareme kabul edildikten sonra çoğu gayrimüslim olan bu kızlara fiziksel özelliklerine ve davranışlarına göre yeni ve çoğunlukla Farsça adlar verilir ve herkesin bu yeni adlarıyla onlara seslenmesi ve öğrenmesi için göğüslerine bu yeni adları iliştirilirdi. Hoşnevâ (güzel sesli), Handerûy (güler yüzlü), Lâligül (gül dudaklı), Ebrûnigâr (kalem kaşlı), Şevkiyâr (coşkulu sevgili) benzeri&#8230;</p>
<h2>Harem Kızlar İçin Bir Eğitim Kurumuydu</h2>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="alignleft wp-image-4863 size-medium" title="Osmanlı haremi bir eğlence ortamı olmaktan çok eğitim kurumu gibiydi" src="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_harem-350x246.jpg" alt="Harem hayatı" width="350" height="246" srcset="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_harem-350x246.jpg 350w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_harem.jpg 450w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2016/12/osmanli_harem-150x105.jpg 150w" sizes="auto, (max-width: 350px) 100vw, 350px" />Batı kaynaklı fantezilerin etkisiyle çoğu insan harem yaşamının yalnızca zevk ya da eğlence ile dolu olduğunu ya da fantezilerden ibaret olduğunu düşünür. Haremin kapalı bir kutu olması, yabancı gözlerden uzak olması nedeniyle sırlarını iyi koruması da Batılılar tarafından süslenen bu düş ürünü masalların gerçekmiş gibi kabul edilmesine neden olur. Harem hakkında bilgimiz az olsa da bazı olgular kesindir: Erkekler için <a href="http://www.serenti.org/osmanli-saray-universitesi-enderun/">Enderun </a>ne anlama geliyorsa kızlar için de harem aynı anlama gelmektedir. Bu kızlara çeşitli şeyler öğretmek için haremde ayrı daireler vardı. Örneğin musiki dairesinde yetenekli olanlara bir müzik aleti çalması ya da şarkı söylemesi öğretilirdi. Cariyelere musiki dersi verenler içinde en tanınmışlardan biri de Türk musikisinin en büyük şarkı bestekârı ve romantik ekolün kurucusu olan Hacı Arif Bey’dir. Üç defa padişahın cariyelerine musiki dersi vermekle görevlendirilmiş, üç defa da birer cariye ile ilgilenmiş, dedikodular ayyuka çıkınca da üçüyle de bir kaçar yıl arayla padişah ya da Valide Sultan (Pertevniyal Valide Sultan) tarafından evlendirilmiştir.</p>
<p>Bunun gibi edebiyat, raks, dikiş-nakış, öykü anlatma, sazendelik vb. birçok dersin verildiği sınıflar olurdu. İslam dinini, Türkçe ve Farsçayı, saray geleneklerini, konuşmasını, terbiyesini, adabını, bir de istidatları hangi sahalardaysa onları öğrenirlerdi. Ayrıca kalfalar tarafından deneyimsiz kız çocuklarına işve, ihtiras ve cinsellik dersleri verilirdi. En yeteneklileri, terbiyeli, güzel ve yüksek karakterli olanları gedikli sınıfına kadar yükselirdi. Padişah, eğitim gören acemi kızlardan birini yanına çağıramazdı. Geleneğe aykırı idi. Zira terbiyesi tamamlanmayan bir kız, padişaha eş olamazdı. Bir iki padişah bu kurala karşı davranmışlarsa da, bu durum sonucu değiştirmez.</p>
<p>Valide Sultan ender de olsa bu mektepten istediği kızları dairesine almak suretiyle onurlandırabilirdi. Şehzadeler ve Kadın Efendiler ise, ancak padişahın iznini alarak kendi daireleri için buradan kız seçebilirlerdi. Bu küçük kızlar muhteşem bir şekilde giydirilir ve en değerli mücevherler bile kendilerinden esirgenmezdi. Bu mücevherler kızların malı sayılır ve ileride “çırağ edildikleri” yani devletin önemli mevkilerinden biri veya onların oğulları ile evlendirildikleri zaman, bu mücevherleri de beraberlerinde götürürlerdi.</p>
<h2>Cariyeler Padişaha Nasıl Sunulurdu?</h2>
<p>Acemi kızlar 9-10 yaşında başladıkları bu eğitim 14-15 yaşlarına kadar sürer. Bu yaşlarda mekteplerini terk edip dairelerine geçerlerdi. Padişaha odalık olacakların yaşının 12’den küçük olmaması lâzımdı. Çoğunlukla 14 yaşına gelen ve gedikli sınıfına yükselenler içinde en seçkin olanları has odalık olarak ayrılır ve padişahın özel hizmetine verilirdi.  Örneğin II. Abdülhamit&#8217;in son eşi olan Saliha Naciye Hanım onun haremine dahil olduğunda II. Abdülhamit 62, Saliha Naciye Hanım ise 14 yaşındaydı.</p>
<p>Padişahın gözüne ve yatağına girmeyi başaran has odalığa “<strong>ikbal</strong>” adı verilirdi. Bunlar ya Valide Sultan tarafından beğenilerek padişaha takdim edilir, ya da padişah görüp de beğendiği bir gedikliyi Başhazinedar Usta’ya söylerdi. Kuşkusuz ki haremde yükselmek ve padişahın gözüne girebilmek için fiziksel çekicilik kadar karakter, akıllılık ve başarı da önemli ölçütlerdi. Kız çocuk doğuran bir cariyeye <strong>Haseki Kadın</strong>, erkek çocuk doğuran cariyeye ise <strong>Haseki Sultan</strong> denilirdi.</p>
<p>Eşinin mesleği dolayısıyla uzun süre Osmanlı İmparatorluğu’nda kalan, harem bölümüne girmeyi başaran ender yabancılardan biri olan ve <a href="http://www.serenti.org/cicek-asisini-avrupaya-turkler-ogretmisti/">çiçek aşısını Avrupa’ya öğreten Leydi Montequ</a>, Hafize Sultan’dan naklederek cariyelerin padişahın yatağına nasıl gönderildiğini şöyle anlatır:</p>
<blockquote><p>Kendisinden saray hakkında bilgi edinmek için fırsattan yararlandım. Öteden beri padişahın hangi kızı isterse ona bir mendil attığı hakkındaki fikrimizin kesinlikle doğru olmadığını söyledi. Padişah istediği kızı Kızlar Ağası ile çağırttırırmış. Diğer sultanlar derhal itaat edip o kızı yıkar, giydirir, vücuduna kokular sürerlermiş. Padişah önce kıza güzel armağanlar gönderir, sonra da kendisi girermiş.</p></blockquote>
<p>Padişahın hoşuna gitmeyen odalıklar ya da geçirdiği geçenin ardından padişahı memnun etmeyi başaramayan ikballer padişahın izni ile evlendirilirdi.</p>
<p>Cariyeler <a href="http://www.serenti.org/islamiyet-ve-kolelik/">İslam hukukunda köle </a>olarak kabul edildiği ve efendilerin köleleriyle nikâh akdi olmaksızın cinsel ilişki kurmasına izin verdiği için padişahlar birkaç istisna dışında cariyelerle nikah akdi yapmazlardı. Kanuni Sultan Süleyman’ın Hürrem Sultan’la Genç Osman’ın 1622’de Ukayla Hanım’la ya da Sultan Abdülmecid’in Bezmiara’yla yaptığı nikah akitleri birkaç ayrıcalıktır.</p>
<p>Bütün cariyelerin padişahın gönlünü çelemediği ve yüzlerce cariye olduğu düşünülecek olursa geri kalan cariyeler ne oluyordu? Haremdeki bir cariyenin kariyeri üç farklı biçimde noktalanabilirdi:</p>
<ul>
<li>Padişah hanımı olarak hanedan ailesinin bir üyesi olmak,</li>
<li>Haremden ayrılmayıp ömür boyu burada yaşamaya devam etmek ve yükselmeye çalışmak,</li>
<li>Itknamesini alıp özgür olduktan sonra, Osmanlı’nın üst düzey bürokratlarından biriyle evlenerek ayrı bir eve çıkmak.</li>
</ul>
<p>İslamiyet kölelerin azat edilmesini teşvik ettiği için siyah cariyeler 7 yıllık hizmetin sonunda, beyaz cariyeler ise 9 yıllık hizmetin sonunda azat edilir ve kendilerine “<strong>ıtknâme</strong>” denen İslam hukukuna uygun azatlık kâğıdı verilirdi. Ancak ıtknâmelerini yırtarak sarayda kalmak isteyenler de olurdu. Zorla bir cariyeye 9 yıldan fazla hizmet gördürülemezdi.</p>
<p><strong>Çırağ edilmek</strong> yani saraydan ayrılmak isteyen bir cariye, Valide Sultan’a, o yoksa Başkadın Efendi’ye müracaat ederdi. Efendisi tarafından çırağlık isteği uygun görülen cariyenin çeyizi bizzat Valide Sultan tarafından hazırlanır, biriken maaşları da kendilerine verilip bendegândan birinin evine gönderilirdi. Çırağ edilen cariyelerin büyük bölümü üst düzey bir Osmanlı devlet adamı ile evlenirdi. Saraydan kız almak şeref ve bahtiyarlık sayıldığı gibi, bu kızlar çok terbiyeli, eğitimli ve güzel olurlardı.  Bu aynı zamanda Saray’ın da desteklediği bir durumdu. Çünkü bu sayede vali ya da komutan gibi üst düzey yöneticilerin vilayetlerde yerli aile ve hanedanlarla akrabalık bağı kurup nüfuz kazanmasının önüne geçilmiş oluyordu.</p>
<p>Bazen çırağ edilme isteği kabul görmeyenler de oluyordu. Örneğin II. Abdülhamit’in padişahlığı sırasında Feleksu adındaki bir cariye, bu isteği kabul edilmeyince sarayda yangın çıkarmış; Sultan II. Abdülhamit bu cariyeye ceza vermek yerine harçlık ve çeyiz vererek saraydan uzaklaştırmış, cariyenin bu isteğini yerine getirmeyen ve önemsemeyen üstlerini ise istemedikleri halde çırağ etmiştir.</p>
<p>Osmanlı tarihi içinde en şanssız cariyeler ise hiç kuşkusuz Sultan Deli İbrahim&#8217;in cariyeleri idi. Gözdesi olan Şekerpare&#8217;nin, cariyelerden birini bir adamla uygunsuz vaziyette gördüğünü söylemesi üzerine bütün cariyelerine işkence yaptıran ama suçluyu ortaya çıkaramayan Deli İbrahim, sayıları 300&#8217;e ulaşan cariyelerin hepsini  ayaklarına taş bağlanmış vaziyette bir çuvala koydurmuş ve Boğaz&#8217;ın soğuk sularına attırmıştı. Bu katliam, cariyelerin yaşamının oldukça farklı sonla bittiğine ilişkin bilinen tek olaydır.</p>
<p>Osmanlı haremi neredeyse imparatorluk yıkılana kadar varlığını sürdürdü. Son Osmanlı Padişahı Vahdettin artık çağın değiştiğini fark ederek haremi dağıttı. Ailesi olanları ailelerini yanına gönderdi, olmayanlara ise kendilerine yetecek kadar para verip çırağ etti.</p>
<p>Osmanlıda birkaç padişah bol odalık almışlar, çoğu almamışlardır. Bir veya çok az zevceyle yetinenler çoğunluktadır. Kanuni, ilk gençlik çağını geçirince yalnız Hürrem Haseki ile iktifa etmiştir. Yavuz Sultan Selim çok ender hareme uğradı. IV. Murat ise neredeyse uğramazdı. Fatih’in 49 yıllık yaşamında bol uyuyacak gecesi ise sayılı olmuştur. Son padişahların bu husustaki karakterleri şöyledir: II. Mahmut kadına düşkünce, I. Abdülmecit çok düşkün, Sultan Abdülaziz ve V. Murad mutedil, II. Abdülhamit düşkün, Sultan Reşat fevkalâde mutedil, Sultan Vahidendin normal, II. Abdülmecit mutedil.</p>
<p>&nbsp;</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/osmanli-hareminin-bilinmeyenleri/">Osmanlı Hareminin Bilinmeyenleri</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/osmanli-hareminin-bilinmeyenleri/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>2</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Süveyş Krizi ve Sonuçları</title>
		<link>http://www.serenti.org/suveys-krizi-ve-sonuclari/</link>
					<comments>http://www.serenti.org/suveys-krizi-ve-sonuclari/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Yavuz Selim]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 25 Jan 2017 01:36:16 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Dünya Tarihi]]></category>
		<category><![CDATA[Tarih]]></category>
		<category><![CDATA[Assuan Barajı]]></category>
		<category><![CDATA[Bağdat Paktı]]></category>
		<category><![CDATA[Cemal Abdülnasır]]></category>
		<category><![CDATA[Soğuk Savaş]]></category>
		<category><![CDATA[Süveyş Kanalı]]></category>
		<category><![CDATA[Süveyş Krizi]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://www.serenti.org/?p=5673</guid>

					<description><![CDATA[<p>1954 yılının sonunda Cemal Abdülnasır yönetimindeki Mısır’ın dış politikası, iki temel sorunla karşı karşıyaydı: Sudan Sorunu ve Süveyş Sorunu. 1953 yılında Sudan’a özerklik tanıyan bir İngiliz-Mısır antlaşması imzalanmıştı. Bu özerkliği izleyecek bir bağımsızlık sonunda Mısır, Sudan’ın kendiliğinden Mısır’la birleşmek isteyeceğini düşünmekteydi. İngilizler ise Sudan’da yapılacak seçimlere umut bağlamışlardı ve İngiliz taraflısı tutucu Umma Partisi’nin iktidara [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="http://www.serenti.org/suveys-krizi-ve-sonuclari/">Süveyş Krizi ve Sonuçları</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>1954 yılının sonunda <strong>Cemal Abdülnasır</strong> yönetimindeki Mısır’ın dış politikası, iki temel sorunla karşı karşıyaydı: Sudan Sorunu ve Süveyş Sorunu. 1953 yılında Sudan’a özerklik tanıyan bir İngiliz-Mısır antlaşması imzalanmıştı. Bu özerkliği izleyecek bir bağımsızlık sonunda Mısır, Sudan’ın kendiliğinden Mısır’la birleşmek isteyeceğini düşünmekteydi. İngilizler ise Sudan’da yapılacak seçimlere umut bağlamışlardı ve İngiliz taraflısı tutucu Umma Partisi’nin iktidara geleceğini düşünüyorlardı. Ama Sudan’da seçimi Mısır yanlısı partiler kazandı. Bu seçim sonuçları İngilizleri ne kadar şaşırttıysa İsmail El Azeri’nin başkanlığında kurulan yeni Sudan hükümetinin tam bağımsızlık kararı alması da Mısırlıları o ölçüde şaşırtmıştı&#8230;<span id="more-5673"></span></p>
<p>Süveyş sorununa gelince, bu bölgedeki üslerle ilgili görüşmeler 1953 yılında başlamış ve 1954 yılının ilk aylarına kadar devam etmişti. Nasır İngilizlerin, Süveyş’te 7 bin İngiliz askeri bulundurma konusundaki isteklerini kesinlikle reddetti. Üsler, sadece, bir saldırı durumunda kullanılabilecekti. Sonunda bu konuda İngiltere’yle bir uzlaşmaya varıldı. Bu uzlaşma gereğince İngiltere Süveyş’teki bütün askeri birliklerini çekecek; üsler 7 yıl için İngilizlere kiralanacak ve burada sadece İngiliz şirketlerine bağlı sivil bir ekip bulundurulacaktı.</p>
<p>1955 yılının Nisan ayında başkan Nasır, daha sonra, “Bloksuzlar” adını alacak olan tarafsız ülkelerce düzenlenen Bandung Konferansı’na katıldı. Nasır bu konferansta Nehru ve Sukarno gibi Asyalı, Tito gibi Avrupalı önderlerle yakın ilişkiler kurdu. Bu konferanstan sonra Mısır’ın “<strong>Üçüncü Dünya</strong>” ülkelerinin yanında olmayı seçmesi, ülkenin Batılı devletlerle olan ilişkilerinde bir kötüleşmeye yol açtı. Bu sırada İngiltere, Irak, Türkiye, İran ve Pakistan arasında imzalanan <strong>Bağdat Paktı</strong> (bu pakt 24 Şubat 1955’ten önce Türkiye ve Irak arasında imzalanmış; İngiltere 4 Nisan 1955’te, Pakistan ise 23 Eylül 1955&#8217;te bu pakta katılmıştı. 3 Kasım 1955’te de İran bu pakta katıldı) Batılı ülkelerle Mısır arasındaki gerginliği daha da arttırdı. Nasır, Bağdat Paktı&#8217;na kesinlikle karşı çıktı. Mısır ve Suriye, özellikle Türkiye ve Irak&#8217;a karşı sert bir kampanyaya giriştiler. Bu pakt “batı emperyalizminin bir vasıtası, İsrail çıkarlarına hizmet eden bir araç” olarak gösterildi.</p>
<p>Irak ve Türkiye’nin Bağdat Paktı’na dayalı bir Ortadoğu savunma örgütü kurma girişiminin başta Mısır olmak üzere Arap devletlerinin birçoğu tarafından tepkiyle karşılanması, doğaldı. Çünkü Süveyş konusunda İngiltere’yle imzalanan anlaşmanın parafe edilmesinden sonra Mısır, kendi önderliği altında bir Arap devletleri bloku kurmak üzere yoğun diplomatik eylemlerde bulunmaktaydı. Oysa Arap dünyasının liderliği için Irak’la çekişen Nasır’a göre Bağdat Paktı, onun Arap dünyası liderliğine karşı apaçık bir meydan okumaydı. Bu pakt Arap dünyasının liderliğini Kahire&#8217;den Bağdat&#8217;a taşımakta ve kendisini Arap dünyasında güçsüz bir konuma düşürmekteydi. Mısır Ulusal İstikamet Bakanı Salah Salim 1955 yılının Ağustos ve Eylül aylarında Irak başkenti Bağdat da dahil olmak üzere, Arap başkentlerine giderek görüşmelerde bulunmuştu. Ancak Nasır’ın koyu bir Batı taraflısı olan Irak başbakanı Nuri Said Paşa’yı ikna edemeyeceği de açıktı. Zira Irak&#8217;ın pakta katılma amacı da tam Nasır’ın düşündüğü gibiydi: Batının ekonomik ve askeri yardımını alarak bölgedeki en güçlü Arap devleti olmak.</p>
<p>1955 yılının Şubat ayında İsrail’in, Gazze’deki Mısır ordusu kampına bir saldırıda bulunarak 38 kişiyi öldürmesiyle Ortadoğu bunalımında yeni bir dönem başladı. İsrail’de Ben Gurion başbakan olmuş ve Gazze harekatını bizzat o düzenlemişti. Arap-İsrail Savaşı sona ermiş olabilirdi ama sınır bölgelerinde Mısır ve İsrail askerleri arasında yer yer ufak çaplı çatışmalar halen daha sürüyordu. Zor durumda kalan Nasır, Mısır ordusunu donatmak üzere modern silahlar bulmak, hem de ivedilikle bulmak zorundaydı. Ben Gurion tehlikesine karşı ordusunu donatması şarttı.</p>
<p>Gazze olayından birkaç gün sonra başkan Nasır, Kahire’deki Amerikan büyükelçisiyle görüşerek ona Mısır&#8217;ın top, tank ve jet uçaklarına ihtiyacı olduğunu söyledi; büyükelçiden bu mesajın en kısa zamanda Amerikan Dışişleri Bakanı <strong>John Foster Dulles</strong>’e iletilmesini istedi. Dulles, Nasır’ın “Bloksuzlar” ile birlikte hareket etmesini affedemiyor; bunu komünizmle mücadele konusunda bir ihanet sayıyordu. ABD ve İngiltere’nin Mısır’a silah satma konusunda isteksiz davranması Sovyetler Birliği’ne büyük bir avantaj sağladı. Bunun üzerine Nasır, silah satın alınması konusunda Sovyetler Birliği’ne başvurdu. 1955 Eylül’ünde de ilk Sovyet-Mısır ticaret anlaşması imzalandı ve Varşova Paktı üyesi olan Çekoslovakya üzerinden Mısır’a Sovyet yapımı silahlar gelmeye başladı. Tüm bu gelişmeler Mısır ile Sovyetler Birliği’nin giderek yakınlaşmakta olduğunun işaretleriydi.</p>
<p>Nasır’ın Sovyetler Birliği’ne yönelmesi, Batıda ona karşı duyulan düşmanlığı daha da arttırdı. Cezayir devrimci eyleminin Mısır tarafından düzenlendiğine inanan Fransa da Mısır’a karşı açıkça cephe almıştı. Arap dünyasında görülen Batı aleyhtarı bütün eylemlerin arkasında Nasır&#8217;ın bulunduğu sanısı gittikçe yaygınlaşmaya başlamıştı. Ürdün’deki Arap lejyonu başkomutanı, İngiliz asıllı General Glubb’un işine, Ürdün hükümetince birdenbire son verilmesinin ardında bile Nasır’ın parmağı olduğu düşünülüyordu.</p>
<h2>Assuan Barajı ile Gerginleşen İlişkiler</h2>
<p>Ama Batılı ülkeler, Mısır&#8217;ı kendi çizgileri içinde tutma umudunu bütünüyle kaybetmiş değillerdi. Ellerindeki silah, ekonomik baskıydı. Nasır rejimi Nil üzerinde bir baraj yapmayı planlamaktaydı ve <strong>Assuan Barajı</strong> (Asvan) projesi, Mısır’ın kalkınma programının temelini oluşturuyordu. 111 metre yüksekliğinde ve 3.8 kilometre uzunluğundaki bu devasa baraj, Yukarı Nil üzerinde Mısır’ın Sudan sınırına yakın bir yerde inşa edilecekti. Baraj, Nil Vadisi’nin sulamasını düzenleyecekti ki, Mısır’ı her yıl olan su baskınlarına bağımlılıktan da kurtarmış olacaktı. 1956 yılı Şubat ayında yapılan bir anlaşmayla, Dünya Bankası Mısır’a 200 milyon dolarlık bir kredi açmayı kabul etmişti. Ama bu kredi, Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere’nin para değerlerinde meydana gelebilecek değişiklikleri karşılamak amacıyla, 70 milyon dolar vermeleri şartına bağlıydı. Assuan Barajı’nın bir milyar dolara mal olacağı ve bunun 400 milyonunun yabancı döviz olarak ödeneceği hesaplanmaktaydı.</p>
<p>Mısır&#8217;ın isteği, İngiltere ve Amerika’nın 200 milyon dolar borç vermesiydi. Nasır ne bir hibe ne de bir yardım; sadece borç istiyordu! Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere bu konuyu görüştükten sonra, ilk yıl yapılacak çalışma masraflarının karşılanabilmesi için Mısır’a 70 milyon dolar sağlayacaklarını açıkladılar. Nasır, bu kararı olumsuz karşıladı. Ona göre 10 yıl sürecek baraj projesine, sadece bir yıllık bir parayla başlamak olanaksızdı. Çünkü böyle kısa bir süre içinde herhangi bir politik değişiklik ortaya çıkarsa baraj projesi suya düşebilir ve bir taş yığınından ibaret kalabilirdi&#8230;</p>
<p>O yılın Mayıs ayında Nasır’ın komünist Çin’i resmen tanıması, Dulles yönetimindeki Amerikan dış politikasının Nasır’a karşı daha da sertleşmesine sebep oldu. Amerika ve İngiltere Mısır üzerindeki baskılarını yoğunlaştırdılar. Assuan Barajı finansmanıyla ilgili mali koşullardan başka yeni birtakım koşullar öne sürdüler. Bu koşullardan birincisi, Mısır’ın Sovyetler Birliği’nden artık silah almayacağını açıklamasıydı. İkincisi ise Nasır’ın Ortadoğu’daki liderliğini kullanarak bir Arap-İsrail barışının sağlanmasına çalışmasıydı.</p>
<p>Batılı ülkelere göre Başkan Nasır, Assuan Barajı hayalini gerçekleştirmek istiyorsa, ilk iş olarak, bölgedeki gerginlik nedenlerini ortadan kaldırmalıydı. “Kahire Dosyası” adlı kitabında Hasaneyn Heykel, Batılıların Mısır’ı karşı karşıya bıraktıkları açmazı şöyle anlatır:</p>
<blockquote><p>Amerikan politikası böylece daha aydınlanmış oluyordu. Barajın yapımı için verilen yardım karşılığı Mısır, silah satın almanın kendisine ağır bir ekonomik güç yüklediğini bahane ederek Sovyetler Birliği’yle ilişkilerini kısıtlamak zorunda kalacaktı. Baraj için çabalarını yoğunlaştırmak istiyorsa da her şeyden önce İsrail’le barışa varacaktı.</p></blockquote>
<p>Nasır bu önerilerin hiçbirini kabul etmeyince Dulles 19 Temmuz’da son sözünü söyledi: Washington yönetimi, Mısır’ın ekonomik kapasitesinin bu barajın yükünü karşılayamayacağını anladığından hiçbir yardım yapmamaya karar vermişti! ABD Nasır’a bir ders vermek istiyordu ama Nasır Batılıları şaşkınlığa düşüren başka bir girişimde bulundu. Onların vermek istemediği yardımı Sovyet Rusya’dan sağlayacağını açıkladı. 1956 Haziran ayında yeni Sovyet Dışişleri Bakanı olan <strong>Dmitri Şepilov</strong> Mısır’a gelmiş, Assuan Barajı’nın inşası ve finansmanı için Mısır’a teklif sunmuştu. Ve Nasır şimdi Sovyetlerin bu teklifini kabul ettiğini tüm dünyaya duyuruyordu. Batılı ülkeler tam bir şok içindeydi ama bu yalnızca bir başlangıçtı.</p>
<h2>Süveyş Kanalı Millileştiriliyor</h2>
<p>Bu açıklamadan bir hafta sonra 26 Temmuz 1956’da Başkan Nasır, <strong>Süveyş Kanalı</strong> Şirketi’nin millileştirildiğini ve elde edilecek gelirin Assuan Barajı’nın yapımında kullanılacağını, ancak kanaldan geçişlerin yine 1888 İstanbul Sözleşmesi’ne uygun olarak süreceğini açıkladı. Süveyş Kanalı’nın millileştirilmesi gerçekten umulmadık bir meydan okuma ve <strong>Süveyş Krizi’nin ana nedeni</strong> idi. Çünkü İngilizlerle Fransızların Süveyş Kanalı’nı Mısır’dan geri almaya, hatta bu amaçla gerektiğinde savaşmaya bile kararlı oldukları bilinmekteydi. Mısır Osmanlı egemenliği altında iken <a href="http://www.serenti.org/sokullunun-cilgin-kanal-projeleri/">Sokullu Süveyş Kanalı&#8217;na niyet etmiş</a>, onun bu düşü İngilizler tarafından gerçekleştirilmişti. Kanal, Asya&#8217;dan ticari mallarla petrolün, Afrika kıtasını dolaşmasına gerek olmadan, Avrupa&#8217;ya en kısa sürede ve daha az maliyete taşınmasına olanak sağlamasının yanı sıra Hindistan&#8217;a ulaşmada kilit nokta konumundaydı. Akdeniz’deki gücünü korumak isteyen İngiltere için Süveyş Kanalı yaşamsal bir öneme sahipti. Süveyş Kanalı elinde olduğu müddetçe, kendi etki alanlarındaki nüfuzunu da sürdüreceğine inanılıyordu.</p>
<p>Nasır’ın bu açıklamayı yaptığı gece İngiliz Başbakanı <strong>Sir Anthony Eden</strong> Londra’da başbakanlık konutunda Irak Kralı Faysal onuruna bir yemek vermekteydi. Sofradan kalkılmak üzereyken içeri giren bir sekreter Eden&#8217;e bir kağıt uzattı. Başbakan kağıdı okudu. Yüzü sararmıştı. Konuklarına Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirdiğini söyledikten sonra soğukkanlılığını kaybederek öfkeyle bağırmaya başladı: “Bunu nasıl yapabilir? Nasıl yapar bunu?” Eden, daha sonra konuklar arasında bulunan Irak Başbakanı Nuri Said Paşa’ya dönerek ne düşündüğünü sordu. Nuri Said Paşa Eden’e şu yanıtı verdi: “Vurun, hemen vurun ve sert vurun! Yoksa çok geç kalırsınız!” Nuri Said, millileştirmenin Arap dünyası üzerinde yaratacağı etkileri açık bir dille ortaya koydu. Ona göre Süveyş Kanalı’nın millileştirilmesi Arap dünyasında başkan Nasır’a karşı beslenen sevgiyi daha da artıracak ve bölgede Nasır’ı lider duruma getirecekti.</p>
<p>İskenderiye’de kanalın millileştirildiğine ilişkin söylevini verdikten sonra Nasır, birkaç gün dinlendi. Millileştirme konusunda alınan karar, Mısır halkında başkan Nasır&#8217;a karşı büyük bir sevginin doğmasına yol açmıştı. 29 Temmuz Pazar günü İngiliz Başbakanı Eden, Fransız ve Amerikan hükümetlerinin temsilcileriyle görüştü. ABD Dışişleri Bakanı Dulles, Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirme kararını Lima’da plajda iken öğrenmişti ve hala Güney Amerika&#8217;da bulunuyordu. Bu yüzden üçlü toplantıya katılmadı. Bu toplantı üç ülkenin (ABD, İngiltere ve Fransa&#8217;nın) Süveyş konusunda alacakları tavrı saptamak üzere düzenlenmişti. Nasır ise büyük bir sükûnetle olup bitenleri izlemekte ve beklemekteydi. Üçlü toplantı haberinin açıklanmasından sonra bir sinemaya giderek, Cyd Charisse’nin oynadığı “Las Vegas’ta Buluşma” filmini seyretti.</p>
<p>Başbakan Eden’in sinirleriyse, Nasır’ın tersine son derece gergindi. Bu arada Peru’dan uçakla dönerken Londra’da iki gün kalan Dulles, Eden’le ve İngiliz başkentinde bulunan Fransa Başbakanı Christian Pineau ile görüşmüş ve Nasır’a karşı harekete geçme konusunda İngiliz başbakanının çok sert ve uzlaşmaz bir tavır aldığını görmüştü. Dulles, Eden’in sağlık durumundan kaygı duyduğunu açık açık söyledi. Bu üçlü görüşmelerde Süveyş Kanalı’ndan en çok yararlanan 22 ülkenin Londra’da bir toplantıya çağrılmalarına karar verildi. Bu arada İngiltere ve Fransa, Mısır’a karşı birçok ekonomik tedbir almışlardı. Mısır’ın dış ülkelerdeki fonları dondurulmuş, Süveyş Kanalı Şirketi fonlarının da Mısır’a transferi yasaklanmıştı.</p>
<h2>İngiltere-Fransa-İsrail Gizli Görüşmesi</h2>
<p>16 Ağustos’ta Londra’da Lancester House’da 22 ülkenin katılımıyla başlayan Londra Konferansı yaklaşık 3 ay sürdü.  Konferansı’n ardından kurulan Beşli Komite’nin Dulles Planı’nı kabul ettirmek için Nasır’la yaptığı görüşmeler sonuç vermedi. Fakat Nasır ne kadar kararlıysa İngiltere ve Fransa da o derece de kanalı geri almakta kararlıydı. İngiltere, Fransa ve İsrail  Sevr’de yaptıkları gizli bir toplantı ile Süveyş Krizi’nin nasıl sona erdirileceği konusunda fikir birliğine vardılar. Plana göre İsrail bir bahaneyle Mısır’a saldıracak,  İngiltere ve Fransa savaşın durdurulması için iki ülkeye de ültimatom verecekti. İsrail bu ültimatoma uyacak ama elbette Nasır önderliğindeki Mısır bunu kabul etmeyince (Nasır’ın bu ültimatomu reddedeceği konusunda en ufak kuşku yoktu) İngiltere ve Fransa askeri güçlerini devreye sokacaktı.</p>
<p>Bu görüşmelerden sonra İsrail 29 Ekim günü Sina’ya bir çıkarma yaptı.  Yalnızca bir gün sonra 30 Ekim’de, İngiltere ve Fransa tıpkı planladıkları gibi eş zamanlı olarak Mısır ve İsrail’e ültimatom vererek, her iki tarafın da çatışmalara son vermesini ve kanalın her iki yakasından 15 km’lik bir alanın gerisine 12 saat içinde çekilmesini istedi. Mısır tam da düşünüldüğü gibi ültimatomu kabul etmeyince 31 Ekim günü İngiliz ve Fransız uçakları Mısır havaalanlarını bombalamaya başladılar. 5 Kasım’da İngiliz ve Fransız birliklerinin Port Said Limanı’na askeri bir çıkarma düzenlemesiyle Süveyş Krizi bir savaşa dönüşmüş oldu</p>
<p>Başkan Nasır Süveyş saldırısını şöyle tahlil eder:</p>
<blockquote><p>Emperyalizm Süveyş Savaşı’nda gerçek yüzünü açığa vurdu, üslerini belli etti ve işbirlikçilerini de gösterdi. Emperyalizm Mısır halkı üzerine silahlı saldırıya geçti. Çünkü Mısır halkı bağımsızlığını gerçekleştirmeye ve uzun zaman emperyalizm tarafından sömürülen, bütün geliri ve değeri emperyalizmin tekelinde bulunan bir ulusal gelir kaynağıyla kalkınmaya çalışmıştı. Mısır halkı Süveyş Kanalı’nı geri almakla emperyalizmi ve onun tekellerini can damarlarından vurdu ve silahlı çatışma da dahil, bu konudaki ısrarının sonuçlarını inatla göze almakla büyük saldırgan güçlerin karşısında durabileceğini kanıtladı. Bağımsızlığını korumaya azmetmiş, onu nüfuz bölgelerine sürüklemeye çalışan bütün emperyalist oyunları reddetmiş ve Bağdat Paktı&#8217;na karşı onu yerle bir edinceye kadar bütün Ortadoğu&#8217;da amansız bir direnmeye öncülük etmiş olan halkımız, üçlü silahlı saldırıya karşı koymakta tereddüt etmedi. Bu saldırıya Arap ulusunu yıldırmayı ve parçalamayı öngören entrikaların yaratmış olduğu emperyalist üsten, yani İsrail’den, halkımız üzerine dünyanın en büyük iki devleti girişmişti. Süveyş Savaşı’nda emperyalizmin uğradığı acı yenilgi silahlı emperyalist serüvenler çağını sona erdirdi.</p></blockquote>
<p>Süveyş&#8217;te çarpışmalar birkaç gün sürdü. Bu saldırı Arap ülkelerinde derin etkiler yaratmıştı ve bu ülkelerde Amerika ve İngiltere aleyhinde yapılan gösteriler birbirini izliyordu. Akdeniz&#8217;e giden petrol boruları havaya uçuruluyor; Arap devletlerinden çoğu saldırgan ülkelerle diplomatik ilişkilerini kesiyordu.</p>
<p>İngiltere, Fransa ve İsrail üçlüsünün hesaba hiç katmadıkları şey, ABD’nin beklenmedik biçimde kabaran barış damarıydı. ABD, Birleşmiş Milletler’e sunduğu son derece sert bir karar taslağı ile İsrail’in derhal ateşkes çizgisinin gerisine çekilmesini isterken, Büyük Britanya ve Fransa 31 Ekim’de çatışmaya girdikleri zaman, ABD Başkanı Eisenhower aynı gün yaptığı bir televizyon konuşmasında şunları söylüyordu:</p>
<blockquote><p>Bu devletlerin her birinin, böyle kararlar almaya ve hareket etmeye hakları olduğu gibi, bizim de eğer mantığımız bunu emrediyorsa kabul etmeme hakkımız vardır. Bu eylemlerin hatalı olduğuna inanıyoruz. Çünkü uluslararası anlaşmazlıkların çözülmesi için kuvvet kullanılmasının akıllıca ve doğru bir araç olduğunu kabul etmiyoruz.</p></blockquote>
<p>Bu elbette ki ABD yönetiminden hiç beklenmeyen bir açıklama ve hareket tarzıydı. Ama Arap dünyasında ABD’ye yönelik protestoların şiddeti ve tüm Arap dünyasını Sovyetler Birliği’nin hegemonyasına kaptırma olasılığı Washington’u buna zorlamıştı. Başkan Eisenhower İngiltere Başbakanı Eden’a yazdığı mektupta bu olasılığa dikkat çekiyordu:</p>
<blockquote><p>&#8230;Ortadoğu ve Kuzey Afrika halkları ve bir dereceye kadar tüm Asya ve Afrika halkları, Batı’ya karşı öyle birleşebilirler ki, korkarım üzerinde bir kuşak, hatta Rusların zarar verme yeteneğini de göz önünde tutarsak bir yüzyıl geçmeden, bu düşmanlığın üstesinden gelinemez.</p></blockquote>
<p>Sonunda Batılı ülkeler arasında tam bir uzlaşma olmadığını gören ve bu avantajı kullanmak isteyen Sovyetler Birliği diplomatik yollardan duruma müdahale etti. Kremlin her tarafa telgraflar yağdırmaya başladı. Dışişleri Bakanı Şepilov, Güvenlik Konseyi başkanına; Başbakan Bulganin Eden’e, Mollet’ye, Eisenhower’a ve İsrail Başbakanı Ben Gurion’a ayrı ayrı mesaj gönderdi. Sovyetler Birliği, saldırının derhal durdurulmasını ve askerlerin geri çekilmesini; yoksa Üçüncü Dünya Savaşı’nın çıkabileceği tehlikesinin göz önünde bulundurulmasını istiyordu. Her mesaj farklı unsurlar içeriyordu. Örneğin İngiltere’ye gönderilen mesajda şunlar yazılıydı:</p>
<blockquote><p>İngiltere, her çeşit tahrip edici modern silahlara sahip daha güçlü ülkeler tarafından saldırıya uğrarsa kendisini ne durumda bulacaktır? Bu ülkeler, şimdilik deniz veya hava kuvvetlerini Britanya kıyılarına göndermekten ve diğer silahları –örneğin, roketler– kullanmaktan kaçınıyor.</p></blockquote>
<p>Başbakan Eden dehşet içinde kalmıştı. Zira Sovyetler Birliği üstü kapalı da olsa İngiltere’yi nükleer silah kullanmakla tehdit ediyordu. İsrail Başbakanı Ben Gurion’a gönderilen mesaj ise çok daha sertti. Çünkü İsrail’in saldırgan tutumunun “bir devlet olarak İsrail’in mevcudiyetini tehlikeye soktuğu” belirtiliyordu.</p>
<p>Süveyş saldırısı tarafsız ülkelerde de sert bir biçimde kınandı. İngiliz Milletler Topluluğu’nun çözülmesi olasılığı, sterlinin değerinin giderek düşmesi ve Sovyetler Birliği’nin uyarı notaları, İngiltere’yi Süveyş harekatından vazgeçirmek zorunda bıraktı. İngiltere 3 Aralık 1956’ya kadar Mısır’dan tamamen çekildi.</p>
<p><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter wp-image-5676 size-large" title="Süveyş Krizi sonrası Cemal Abdülnasır tartışmasız biçimde Arap dünyasının lideri haline geldi." src="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/01/cemal-abdulnasir-600x581.jpg" alt="Cemal Abdülnasır" width="600" height="581" srcset="http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/01/cemal-abdulnasir.jpg 600w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/01/cemal-abdulnasir-350x339.jpg 350w, http://www.serenti.org/wp-content/uploads/2017/01/cemal-abdulnasir-60x57.jpg 60w" sizes="auto, (max-width: 600px) 100vw, 600px" /></p>
<h2>Süveyş Krizi’nin Sonuçları</h2>
<p>İngiltere ile Fransa Mısır konusunda iki yanlış hesap yapmışlardı. Bunlardan birincisi Mısırlıların Kanal’ı kendi başlarına yönetemeyecekleri, ikincisi ise çatışma başlar başlamaz Mısır’da Nasır aleyhtarı bir ayaklanmanın ortaya çıkacağıydı. İki hesap da tutmadı. Mısırlılar Kanal’ın yönetimini büyük başarıyla sürdürdüler. Savaş Nasır’a yalnızca Mısır’da değil tüm Arap dünyasında ve Üçüncü Dünya ülkelerinde büyük prestij sağladı; sömürgeci devletleri dize getiren bir kahraman olarak tartışmasız biçimde Arap dünyasının yeni önderi oldu. 1964 yılından öldüğü 1970 yılına kadar Nasır, dünya nüfusunun yarısını temsil eden Bağlantısızlar Hareketi’nin Genel Sekreteri oldu.</p>
<p>Onun kişiliğinde somutlaşan Arap milliyetçiliği ve bu akım etrafında Arapların tek bayrak altında birleşme düşüncesi tüm bölgede tırmanışa geçti. Suriye&#8217;deki Baascıların da etkisiyle 1958 yılında Mısır ve Suriye’nin birleşerek <strong>Birleşik Arap Cumhuriyeti</strong>’nin kurulması Nasır&#8217;ın Arap dünyası üzerindeki öncü rolünü de pekiştirdi. Ne var ki Nasır arkasında kurumsal bir yapı bırakmadığı için Ortadoğu&#8217;yu bir Arap milliyetçiliği düşüncesi etrafında birleştirme hedefi hiçbir zaman gerçekleşmedi. Bu zafer aynı oranda, Ortadoğu’da Nasır gibi darbe ile iktidara gelen benzer subay gruplarıyla aralarındaki bağların güçlenmesini sağlarken, bu oluşumları kendilerine tehdit olarak gören özellikle Körfez monarşileri ile bu devletler arasında bir rekabetin başlamasına neden oldu.</p>
<p>Karşısına çıkan büyük güce askeri yönden yenik düşen ve hatta tüm hava gücünü yitiren Mısır, politik yönden önemli zaferler kazanmıştı. Süveyş Kanalı’ndaki İngiliz üssü, dolu depolarıyla Mısır’ın eline geçmiş, ayrıca Mısır’da İngiliz ve Fransızlara tanınmış birçok ekonomik ayrıcalık da millileştirilmişti. Böylece Mısır’daki İngiliz ve Fransız denetiminin son kalıntıları da ortadan kaldırılmış oluyordu.</p>
<p>Bölgesel düzeyde ise Süveyş Savaşı kanalın denetimi açısından yarar sağlamamış, üstelik savaş başladığında kanaldaki birçok gemiyi batıran Nasır kanalın kapanmasına neden olmuştu. Bu Nasır’ın eline başka bir koz daha vermişti: Kanalın temizliği geciktirilerek Avrupa’ya petrol akışını yavaşlatılabilirdi. Nitekim kısa süre sonra Avrupa’da petrol sıkıntısı başgösterdi.</p>
<p>Öte yandan Nasır’ın bu zaferi Cezayir’de Fransız sömürgecilere karşı savaşan <a href="http://www.serenti.org/cezayir-devrimi-ve-fransizlarin-cezayir-soykirimi/">Ulusal Kurtuluş Cephesi</a>’ne büyük bir moral ve güç kaynağı oldu. Ve Fransa Cezayir’i tek etmek zorunda kaldı. Hem kendi ülkesinde hem de ABD’de iyice gözden düşen İngiltere Başbakanı Anthony Eden ise savaştan üç ay sonra 1957 yılının başlarında görevinden istifa etti. Yakındoğu’da, özellikle Ürdün’de milletvekillerinin Mısır ve Suriye ile ittifaka yönelmeleriyle İngilizler bölgeden tamamen geri çekilmek zorunda kaldı.</p>
<p>Sovyetler Birliği tarafından nükleer silahlarla tehdit edilmek, Avrupa’nın nükleer silahlara gereksinim duymadığı, çünkü her zaman Amerika’nın desteğine güvenebilecekleri yargısını yerle bir etti. Süveyş Krizi sırasında ABD’nin müttefikleriyle kopuk bir politika izlemesi sonucu hissedilen güven kaygısı Birleşmiş Milletler’in iki daimi üyesini farklı arayışlara yöneltti. Fransız Le Populaire gazetesi sonradan Fransa’nın benimsediği bir tutumu şöyle ifade ediyordu: “Fransız hükümeti, kuşkusuz kısa zamanda nükleer silah üretme kararını alacaktır&#8230; Sovyetlerin roket kullanma tehditleri, bütün hayalleri yok etti.” Süveyş Krizi sonucu nükleer ülkeler kulübüne yeni ülkeler katıldı.</p>
<p>Süveyş Krizi sonrası İngiltere bölgeden tamamen çekilirken, onun yerini ABD aldı. ABD ilk kez küresel güç olmanın gerçekleri ile karşılaştı. Büyük Britanya ve Fransa’nın, Ortadoğu’daki tarihi rollerinden kovulmasının ardından bölgedeki güç dengesinin sorumluluğunun kendi omuzlarına yüklendiğini anlamıştı. Bölgede oluşan boşluğun Sovyetler Birliği tarafından doldurulacağını düşünen Eisenhower 5 Ocak 1957’de sonradan <strong>Eisenhower Doktrini</strong> olarak anılan doktrini onaylaması için Kongre’ye bir mesaj gönderdi. Temelinde komünizmin tüm Ortadoğu’ya yayılmasını engellemek olan üç katlı bu doktrin uyarınca ABD bölgeye hem askeri hem de ekonomik yardım yapmayı vaat etmekteydi. Ayrıca komünist tehdidi altındaki ülkeler ABD&#8217;den yardım talep ettikleri anda ABD bu devletlerin yardımına koşacaktı. Bu durum aynı zamanda Mısır-Sovyet yakınlaşmasına da bir tepki niteliğindeydi.</p>
<p>Bunalım sırasında İngiltere ve Fransa&#8217;yı atom bombasıyla, İsrail’i haritadan silmekle tehdit eden Sovyetlerin saygınlığı Arap dünyasında olağanüstü arttı. Deneme amaçlı Mısır’a yapılan Çek silah satışları, Atlantik İttifakı’nı bölen bir Sovyet stratejik hamlesine dönüştü ve Üçüncü Dünya ülkelerinin pazarlık gücünü arttırmak için Moskova’ya yönelmelerine neden oldu. Kruşçev önderliğinde Sovyetler Birliği Küba’daki  füze krizine kadar Soğuk Savaş&#8217;ın bu döneminde kendini aşırı derecede güçlü hissetti.</p><p>The post <a href="http://www.serenti.org/suveys-krizi-ve-sonuclari/">Süveyş Krizi ve Sonuçları</a> first appeared on <a href="http://www.serenti.org">Serenti</a>.</p>]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>http://www.serenti.org/suveys-krizi-ve-sonuclari/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
